Archive

Posts Tagged ‘Chiny’

Stosunki chińsko-radzieckie 1949-1969 z perspektywy chińskiej

2010-01-31 Komentarze wyłączone

1 X 1949 Mao Zedong proklamował na placu Tienanmen powstanie Chińskiej Republiki Ludowej. Niedługo potem ChRL podpisała 14 II 1950 sojusz obronny z ZSRR. W tym samym roku oddziały chińskie stanęły po stronie Korei Północnej przeciwko koalicji państw bloku zachodniego pod przywództwem Stanów Zjednoczonych. Wielu zachodnich analityków postrzegało blok komunistyczny jako jednorodny i skonsolidowany przeciwko Zachodowi. Jednak między Chinami a Związkiem Radzieckim istniały zasadnicze sprzeczności interesów, które doprowadziły na przełomie lat 60-tych i 70-tych do otwartego konfliktu, z drugiej zaś strony ocieplenia stosunków Chińsko-Amerykańskich i nawiązania stosunków dyplomatycznych 1 I 1979.


Zawarcie sojuszu


Zasadnicze sprzeczności interesów ujawniły się jeszcze podczas II Wojny Światowej. Podczas konferencji w Jałcie Stalin zapewnił Związkowi Radzieckiemu dominującą pozycję w Azji. Postanowienia porozumienia podpisanego 11 II 1945 obejmowały zapewnienie status quo w Mongolii, której secesji wymuszonej przez Rosję carską w 1911 r. Chiny nie uznały, ustanowienie wspólnej chińsko-radzieckiej kontroli nad Dairenem (Port Arthur) oraz gwarantowały ZSRR szczególne prawa w Chinach. Stalin naciskał też Mao Zedonga na zawarcie porozumienia z Kuomintangowskim rządem Chiang Kai-Sheka1. To właśnie z rządem Chianga zawarł on 14 VIII 1945 (dzień kapitulacji Japonii) sojusz Chińsko-Radziecki o antyjapońskim charakterze2. Stwierdzał on, że w przypadku ataku Japonii na jedną z układających się stron, druga udzieli jej niezwłocznie wszelkiej wojskowej i innej pomocy, jaka będzie w jej mocy. W układzie tym strona chińska uznała status quo w Mongolii oraz rosyjską obecność w Dairenie. Tymczasem Armia Czerwona zajęła Mandżurię i północną część Korei, umacniając pozycję strategiczną ZSRR w regionie.


W interesie Związku Radzieckiego było istnienie słabych Chin, niezdolnych do prowadzenia aktywnej polityki w regionie. Dlatego Stalin mimo pomocy udzielanej Mao Zedongowi naciskał na niego, by zawarł on porozumienie z Chiang Kai-Shekiem i nie dążył do zjednoczenia Chin siłą. Podpisując układ z Chiangiem posłużył się on komunistami chińskimi jako instrumentem nacisku dla uzyskania jak najkorzystniejszych warunków dla siebie. Zignorował zalecenia Stalina i do końca września 1949 wyparł całkowicie wojska Kuomintangu z Chin kontynentalnych. Pod kontrolą nacjonalistów pozostały wyspy Taiwan, Hainan, Quemoy i szereg drobnych wysepek, z których stopniowo zmuszeni byli oni się wycofywać. Podczas wojny domowej ZSRR nie udzielił jednak bezpośredniej pomocy wojskowej komunistom – zjednoczenia dokonali oni własnymi siłami. Jednak ZSRR jako pierwszy uznał ChRL już dzień po oficjalnym ustanowieniu (2 X 1949).


Mimo bliskich związków z ZSRR i ideologii komunistycznej Mao nie chciał deklarować się po stronie żadnego z supermocarstw. Wprawdzie Stany Zjednoczone udzielały wsparcia Kuomintangowi na łączną sumę ponad 2 mld $3, to jednak już w grudniu 1949 r. Narodowa Rada Bezpieczeństwa (NSC – National Security Council) ogłosiła, że Amerykanie nie przeciwstawią się zbrojnie opanowaniu Tajwanu, zaś 5 stycznia 1950 prezydent Truman ogłosił tzw. “hands off policy”4. Sekretarz Stanu Dean Acheson był zdecydowanym przeciwnikiem konfrontacji z rządem ChRL twierdząc, że tradycyjna obawa przed rosyjskim ekspansjonizmem doprowadzi w ciągu 20 lat do zbliżenia ze Stanami Zjednoczonymi5.


Mao obawiał się jednak podjęcia bliższej współpracy z USA z uwagi na możliwą reakcję Stalina. Chiny były w tym okresie za słabe aby prowadzić niezależną politykę wobec mocarstw. W tej sytuacji Mao ogłosił tzw. “leaning-to-one-side policy” i rozpoczął przygotowania do podpisania układu sojuszniczego z ZSRR. W żadnym przypadku nie zamierzał on uczynić Chin satelitą Moskwy. Sojusz ten postrzegał on jako tymczasowy, mający służyć umocnieniu pozycji międzynarodowej Chin i jako pierwsze krok do stworzenia pozycji równoprawnej wobec supermocarstw. Pozycję Mao umacniało uznanie ChRL przez Wielką Brytanię. Wykorzystał on też neutralność USA wobec planów zajęcia Tajwanu do wywarcia presji na Stalina. Porozumienia podpisanego 14 II 1950 traktatu były dla Chin znacznie korzystniejsze w porównaniu z warunkami traktatu z 1945. Przede wszystkim traktat zawierał sformułowanie zasad wzajemnych stosunków: równość, wzajemność korzyści, wzajemne poszanowanie narodowej suwerenności i integralności terytorialnej oraz nieingerencję w wewnętrzne sprawy drugiej strony. Zapowiadał też wycofanie wojsk rosyjskich z Dairenu i kolei Changchun do końca 1952 r. (w traktacie z 1945 r. do końca 1975), zawierając jednak klauzulę o możliwości przedłużenia ich pobytu w wyniku renegocjacji, co nastąpiło w czasie wojny koreańskiej. ZSRR zobowiązywał się też do udzielenia Chinom pomocy gospodarczej, technicznej i finansowej6. Stalinowi udało się jednak przeforsować rozszerzenie casus belli, za który uznano “atak ze strony Japonii lub jakiegokolwiek państwa z nią sprzymierzonego”, co miało w kontekście ówczesnej sytuacji geopolitycznej i planów poparcia zamiarów Kim Ir Sena zjednoczenia Korei siłą przez ZSRR wydźwięk antyamerykański. Bardzo niekorzystne dla Chin było też tajne Dodatkowe Porozumienie, w którym Chiny zobowiązywały się nie udzielać obywatelom państw trzecich zgody na osiedlanie się ani prowadzenie jakiejkolwiek działalności gospodarczej na terenie Mandżurii i Xinjiangu7. Czyniło to de facto z północnych Chin strefę buforową Związku Radzieckiego.


Zjednoczenie Chin a sytuacja na półwyspie koreańskim


Priorytetem dla Mao Zedonga było dokończenie procesu zjednoczenia oraz umocnienie pozycji międzynarodowej Chin i przywrócenie im statusu mocarstwa. Armia ChRL stopniowo zdobywała drobne wyspy kontrolowane przez Kuomintang. Wprawdzie inwazja na Quemoy pod koniec października 1949 zakończyła się klęską ChRL, jednak koniec kwietnia 1950 przyniósł spektakularne zwycięstwo. W dniach 16-30 kwietnia 4-ta armia pod wodzą Lin Piao wylądowała na Hainanie i rozbiła armię nacjonalistów, biorąc do niewoli 100 tys. obrońców i zmuszając pozostałych do ewakuacji. 10 V Chiang Kai-Shek zarządził ewakuację wysp Chou Shan strzegących portu w Szanghaju i ujścia rzeki Jangcy, zaś ChRL rozpoczęła przygotowania do inwazji na Tajwan8. Wobec neutralnego stanowiska USA los Kuomintangu wydawał się być przesądzony.




Potencjalnym zagrożeniem dla chińskich planów był rozwój sytuacji na półwyspie koreańskim, tóry mógł doprowadzić do zbrojnego zaangażowania Stanów Zjednoczonych.


Jeszcze w trakcie II Wojny Światowej Stany Zjednoczone zawarły ze Związkiem Radzieckim porozumienie dotyczące podziału odpowiedzialności za wyzwolenie Korei spod okupacji japońskiej. Za linię podziału przyjęto 38 równoleżnik. Stany Zjednoczone zgodziły się na to porozumienie faktycznie wyznaczające strefy wpływów z obawy, że Armia Czerwona dzięki lepszej lokalizacji zajmie cały półwysep koreański zanim zdążą tam wylądować oddziały amerykańskie. Po kapitulacji Japonii rozpoczął się proces odbudowy Korei. W części południowej Amerykanie popierali rząd Syngmana Rhee, w części północnej natomiast Związek Radziecki popierał komunistów z Kim Ir Senem (Kim Il Sung) na czele. Przedstawiciele Korei Północnej zbojkotowali zarządzone przez ONZ na maj 1948 wybory do Zgromadzenia Narodowego, a następnie podważali ich wynik. W takich okolicznościach Korea Południowa proklamowała niepodległość 15 VIII 1948 jako Republika Korei (Republic of Korea, ROC), a Syngman Rhee, którego partia wygrała wybory, został jej prezydentem. W odpowiedzi rząd komunistycznej północy odciął dostawy prądu do części południowej, a następnie 9 IX 1948 proklamował powstanie Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej (The Democratic People’s Republic of Korea, DPRK), z Kim Ir Senem na czele. Kim Ir Sen wspierał partyzantkę komunistyczną na Południu, a wobec jej niepowodzeń w starciach z wojskami rządowymi w 1949 zaczął zabiegać u Stalina o zgodę na zjednoczenie Korei siłą.




Zjednoczenie Korei pod panowaniem komunistów leżało w interesie Stalina, rozszerzyłoby bowiem radziecką strefę bezpieczeństwa, stworzyło dogodny przyczółek do inwazji na Japonię i zmusiłoby USA do większego zaangażowania na Dalekim Wschodzie kosztem osłabienia pozycji w Europie. Z drugiej strony nie chciał ryzykować bezpośredniej konfrontacji ze Stanami Zjednoczonymi. Chciał natomiast, aby to Chiny zaangażowały się w konflikt. Dałoby to ZSRR wiele korzyści. Zjednoczenie Korei mogłoby się odbyć bez bezpośredniego zaangażowania wojskowego ZSRR, przenosząc jednocześnie odpowiedzialność za utrzymanie rządu Kim Ir Sena w razie amerykańskiej interwencji na Chiny, Stany Zjednoczone obawiałyby się rozszerzyć wojnę poza Koreę nie chcąc prowadzić wojny na dwa fronty z ChRL i ZSRR, w końcu zapobiegłoby to groźbie zbliżenia chińsko-amerykańskiego. Dlatego też Stalin uzależniał swoją zgodę od zgody Mao, wywierając jednocześnie na niego naciski, aby tej zgody udzielił.




Mao zdawał sobie doskonale sprawę, że wojna na półwyspie koreańskim może zmienić nastawienie Stanów Zjednoczonych do kwestii Tajwanu. Z drugiej strony nie mógł odmówić komunistom koreańskim prawa do zbrojnego zjednoczenia nie kwestionując swoich praw do zbrojnej interwencji na Tajwanie. Udzielił więc poparcia planom Kim Ir Sena, jednocześnie przyspieszając przygotowania do inwazji na Tajwan. Mógł przy tym tylko starać się opóźnić wybuch wojny i mieć nadzieję że w odpowiedzi Stany Zjednoczone nie udzielą poparcia Kuomintangowi.


Stalin naciskał na przyspieszenie przygotowań do ataku. Według niektórych źródeł jego termin został początkowo ustalony na maj, jednak musiał być przełożony, gdyż Chiny zwlekały ze zwrotem 2 dywizji koreańskich9, które wcześniej pomagały Ludowej Armii Wyzwoleńczej (People’s Liberation Army – PLA) w walce z Kuomintangiem.




25 VI 1950 nastąpił atak wojsk Korei Północnej na Koreę Południową. Jeszcze tego samego dnia prezydent Truman zwołał doradców politycznych i wojskowych w Blair House w Waszyngtonie. Postrzegał on wybuch wojny koreańskiej jako pierwszy krok międzynarodowego komunizmu do opanowania nie tylko Korei, ale także Japonii, Azji Południowo-Wschodniej i okupowanej prze Amerykanów Okinawy. Generał Douglas MacArthur ostrzegał, że zajęcie Tajwanu ma dla komunistów strategiczne znaczenie w realizacji tych zamiarów. W tej sytuacji Truman zrezygnował z “hands-off policy” i wysłał 27 VI 7-mą Flotę do Cieśniny Tajwańskiej, aby uniemożliwić zdobycie Tajwanu przez komunistów. Nie zdawał on sobie jeszcze w pełni sprawy z konsekwencji tego posunięcia10. Zniweczyło ono szanse na zjednoczenie Chin, co miało wielkie znaczenie prestiżowe, i było postrzegane jako zdecydowanie wrogi krok i interwencję USA w wojnę domową przeciwko rządowi Mao Zedonga. Wpłynęło też na sposób, w jaki rząd chiński interpretował dalsze posunięcia Amerykanów. W ten sposób Stalin osiągnął swój cel – zmuszenie Chin ludowych do opowiedzenia się przeciwko Stanom Zjednoczonym.


Stanowisko Chin podczas wojny koreańskiej


25 VI 1950 r. (niedziela) o godz. 4 rano armia północnokoreańska licząca 150-200 tys. żołnierzy zorganizowanych w 12 dywizji wyposażonych w radzieckie uzbrojenie zaatakowała liczące niespełna 100 tys. żołnierzy słabo uzbrojone wojska Korei Południowej. Jeszcze tego samego dnia zwołane zostało nadzwyczajne posiedzenie Rady Bezpieczeństwa ONZ na którym wobec braku przedstawiciela Związku Radzieckiego (bojkotował obrady, powrócił dopiero 1 VIII) oraz Chin Ludowych (Chiny reprezentował do 23 IX 1971 rząd Kuomintangu) bez problemu przeforsowano rezolucję potępiającą Koreę Północną jako agresora i powołującą siły międzynarodowe pod przywództwem Stanów Zjednoczonych które miały przywrócić status quo11. Oddziały amerykańskie stacjonujące w Korei Południowej były za słabe aby przeciwstawić się pochodowi wojsk północnokoreańskich które opanowały prawie cały półwysep z wyjątkiem Pusanu. Po przybyciu nowych oddziałów amerykańskich i wojsk sojuszniczych gen. MacArthur przeprowadził 15 IX 1950 udany desant w Inchon, który odciążył oblężenie Pusanu i umożliwił wojskom ONZ przejście do kontrofensywy. Na początku października siły Narodów Zjednoczonych przekroczyły 38 równoleżnik i zaczęły zbliżać się do granicy chińsko-koreańskiej na rzece Yalu. Rządowi Korei Północnej groziło całkowite zniszczenie.




Losom wojny koreańskiej przyglądały się z niepokojem Chiny Ludowe. Wysłanie 7-mej floty USA do Cieśniny Tajwańskiej spotkało się z natychmiastową i ostrą reakcją. W swoim wystąpieniu Mao stwierdził że Stany Zjednoczone złamały swoje wcześniejsze zapewnienia o nieingerencji w sprawę Tajwanu oraz odsłoniły swoją “imperialistyczną naturę”. Zhou En-Lai nazwał je “agresją na terytorium chińskie” oraz podkreślił iż “fakt że Tajwan jest częścią Chin pozostanie niezmieniony przez wieki”12. Jednocześnie armia chińska przygotowana do inwazji na Tajwan została przemieszczona na północ, zajmując lokalizację dogodną zarówno do interwencji w Korei, jak też powrotu do wcześniejszych pozycji w przypadku wycofania Stanów Zjednoczonych.



Po 15 IX, gdy wojska ONZ przeszły do kontrofensywy i zaczęły wypierać armię północnokoreańską w stronę 38-go równoleżnika Mao uznał, że zagrożone jest bezpieczeństwo Chin i rozpoczął koncentrację swoich wojsk w pobliżu rzeki Yalu. Jednocześnie Stalin wzywał Chiny do udzielenia pomocy zbrojnej Kim Ir Senowi obiecując wsparcie lotnicze oraz bezpośrednie zaangażowanie militarne w przypadku klęski oddziałów chińskich. Mao jednak grał na zwłokę, gdyż nie był przekonany obietnicami Stalina. Zaraz po lądowaniu w Inchon rząd pekiński ostrzegał w przekazach radiowych Stany Zjednoczone przed wkroczeniem na terytorium Korei Północnej, uważając obecność wojsk USA w pobliżu granicznej rzeki Yalu za bezpośrednie zagrożenie bezpieczeństwa Chin Ludowych. Wkrótce po przekroczeniu przez oddziały południowokoreańskie 38-go równoleżnika, 2 X 1950 Zhou Enlai przekazał za pośrednictwem ambasadora Indii w Chinach rządowi amerykańskiemu ostrzeżenie, że rząd chiński nie będzie tolerował obecności oddziałów amerykańskich na terytorium Korei Północnej i w przypadku przekroczenia przez nie 38-go równoleżnika Chiny zostaną zmuszone do interwencji. Harry Truman odrzucił je jako próbę szantażu13. Mimo ponowienia ostrzeżenia 38-my równoleżnik został przekroczony przez Amerykanów 8-go października. Mao uznał, że w tej sytuacji interwencja Chin jest nieodzowna. Przeświadczony o tym, że Chiny będą zmuszone interweniować, Stalin wycofał swoją obietnicę wsparcia lotniczego, podwyższając koszt wojny. Był on gotów poświęcić rząd Kim Ir Sena i zezwolić na obecność Amerykanów na północy półwyspu koreańskiego niż zaryzykować wojnę, do której nie czuł się jeszcze wystarczająco przygotowany14. Dla Mao była to sytuacja nie do zaakceptowania. Pierwsze oddziały Armii Ochotników Ludowych (People’s Volunteers Army – PVC) przekroczyły rzekę Yalu w nocy 16-go października. 18 X Mao wydał ostateczny rozkaz i 19 X 1950 r. 30 dywizji PVC pod dowództwem marszałka Peng Dehuaia zorganizowanych w 13-tą i 9-tą grupę armii liczących łącznie ok. 270 tys. ludzi przekroczyły granicę chińsko-koreańską15. Wojna wkroczyła w nową fazę.




Oddziały chińskie górowały nad przeciwnikiem nie przewagą liczebną ani uzbrojeniem (były to lekko uzbrojone oddziały piechoty) lecz wyszkoleniem i taktyką. Stopniowo wypierały siły ONZ z Korei Północnej za 38-my równoleżnik, zaś na początku stycznia 1951 zajęły Seul. Wobec dalszych sukcesów PVA gen. MacArthur zażądał zgody na użycie broni atomowej, wchodząc tym samym w konflikt z dowództwem. Już wcześniej jego posunięcia wzbudzały kontrowersje u sojuszników Stanów Zjednoczonych. Tym razem doprowadziło to do jego dymisji 11 kwietnia 1951. Jednocześnie ofensywa PVA została zahamowana i Peng Dehuai wobec ciężkich strat zarządził odwrót. W czerwcu 1951 linia demarkacyjna przebiegała w okolicach 38-go równoleżnika a wojna przybrała charakter defensywny.


Wojna koreańska a stosunki chińsko-radzieckie


Decyzja o interwencji Stanów Zjednoczonych w Cieśninie Tajwańskiej będąca skutkiem niezrozumienia rzeczywistych intencji Chin i fałszywego poczucia jedności bloku komunistycznego spowodowała drastyczne pogorszenie stosunków chińsko-amerykańskich i zbliżenie Chin Ludowych do Związku Radzieckiego. Mao odebrał intencje Stanów Zjednoczonych jako zdecydowanie wrogie wobec Chin, a ich wkroczenie na terytorium Korei Północnej jako przygotowanie do potencjalnego ataku na ChRL. Interwencja Armii Ochotników Ludowych mająca na celu zepchnięcie sił amerykańskich na południe od 38-go równoleżnika doprowadziła do największego w historii zaostrzenia w stosunkach chińsko-amerykańskich. 1 lutego 1951 na wniosek USA Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło rezolucję uznającą ChRL za agresora, a gen. Douglas MacArthur nawoływał do zrzucenia bomb atomowych na Mandżurię. W rywalizacji międzyblokowej Chiny stanęły po stronie Związku Radzieckiego. W 1951 podpisały z nim tajny układ, na mocy którego w zamian za dostawy rud uranu otrzymywały pomoc w rozwoju własnego programu atomowego. W 1952 podpisano porozumienie przedłużające rosyjską obecność wojskową w porcie w Dairenie. Znaczne różnice interesów ujawniły się natomiast w negocjacjach dotyczących zawieszenia broni. Chiny z poparciem Korei Północnej uzależniały rozpoczęcie rozmów od spełnienia 3 warunków: (1) wycofania obcych sił zbrojnych z półwyspu koreańskiego, (2) zgody na przyłączenie Tajwanu do Chin oraz (3) zajęcia przez przedstawiciela Chińskiej Republiki Ludowej należnego mu miejsca w Organizacji Narodów Zjednoczonych, zajmowanego wtenczas przez przedstawiciela Kuomintangu. Jednak ambasador ZSRR Jakob Malik nie wspomniał żadnego z tych warunków w przemówieniu radiowym 23 czerwca 1951 r. w Nowym Jorku, w którym przedstawił gotowość ZSRR do rozpoczęcia rozmów. Mimo wielokrotnych próśb ze strony Chin i Korei Północnej ZSRR odmawiał też udzielenia nowych dostaw i użycia radzieckiej floty by przeciwstawić się Stanom Zjednoczonym. Układ rozbrojeniowy z Panmundżon z 27 lipca 1953 r. nie uwzględniał chińskich warunków. Politycznie Chiny straciły najwięcej podczas gdy Związek Radziecki umocnił swoją pozycję względem Stanów Zjednoczonych.


Stosunki chińsko-radzieckie od wojny koreańskiej do 1960 roku


Bezpośrednio po wojnie koreańskiej nastąpiło dalsze zbliżenie chińsko-radzieckie. Wprawdzie Malenkow, a następnie Chruszczow nie uznali roszczeń Mao Zedonga do przewodzenia światowemu ruchowi rewolucyjnemu po śmierci Stalina, nie wpłynęło to jednak w znacznym stopniu na wzajemne relacje. Jeszcze w 1953 r. Chiny zawarły z ZSRR serię porozumień o transferze technologii, które m.in. zapoczątkowały prace nad konstrukcją broni nuklearnej16. W 1954 r. podczas wizyty Chruszczowa w Chinach zawarte zostało porozumienie o zwrocie Dairenu Chinom oraz o bliższej współpracy ekonomicznej. Chiny wspólnie z ZSRR uczestniczyły też wspólnie w odbudowie Korei Północnej, udzielając jej kredytów na łączną sumę 450 mln $ wg oficjalnego kursu ($250 mln ZSRR, $200mln Chiny)17. Chiny uzyskały też status obserwatora w utworzonym 14 V 1955 r. Pakcie Warszawskim. W porozumieniu zawartym w połowie paździenika 1957 r. Związek Radziecki zobowiązywał się udzielić Chinom pomocy technicznej w rozwoju programu nuklearnego i konstrukcji broni atomowej, dostarczyć próbną bombę, a także rakiety ziemia-ziemia i ziemia-powietrze.


Jednocześnie Chiny dążyły do zbudowania niezależnej pozycji mocarstwowej. Ważnym krokiem w kierunku międzynarodowego uznania ich statusu mocarstwa regionalnego w Azji był udział w konferencji genewskiej w sprawie Indochin 26 IV – 21 VII 1954. Wyrazem dążenia do mocarstwowości globalnej był chiński program nuklearny i prace nad konstrukcją bomby atomowej podjęte w 1955 r. i prowadzone z pomocą Związku Radzieckiego. Jednocześnie przeprowadzano industrializację, w której udział mieli eksperci ze Związku Radzieckiego. Pomoc ZSRR była jednak znacznie mniejsza od tej udzielonej państwom Europy Wschodniej, modernizacja Chin odbyła się więc przede wszystkim ich własnymi siłami. Realizowano model sowiecki z lat 30-tych: maksymalna centralizacja, kult jednostki, współzawodnictwo w przekraczaniu norm produkcyjnych połączony z typowo chińską koncepcją komun produkcyjnych jako niezależnych jednostek gospodarczych18. Sukces pierwszego planu pięcioletniego utwierdził przywódców chińskich w przekonaniu o słuszności własnych koncepcji gospodarczych, i sprawił, że zainicjowali oni program “Wielkiego Skoku Naprzód”, dzięki któremu Chiny miały dogonić państwa kapitalistyczne. Całe społeczeństwo zostało zmobilizowane do produkcji stali, kosztem zaniedbania innych zajęć. Skutkiem był chaos gospodarczy i głód, który pochłonął w ciągu 3 lat ponad 30 mln. Istnień ludzkich19.




Jednocześnie od 1956 r. zaczęły stopniowo pogarszać się stosunki chińsko- radzieckie. Na początku konflikty miały charakter personalny. Na pierwszym posiedzeniu Paktu Warszawskiego obserwator chiński Nie Rongjen skrytykował politykę ZSRR w Europie domagając się działań na rzecz odprężenia i pojednania Niemiec Zachodnich ze Wschodnimi. Sprzeciw chiński zaważył też na decyzji ZSRR o nieinterwencji w Polsce i deklaracji moskiewskiej z 30 X 1956 o oparciu stosunków z sojusznikami na zasadach równości i wzajemnego szacunku20. Jednak referat Chruszczowa wygłoszony 23 lutego 1956 na 20-tym Kongresie KPZR atakujący kult jednostki i jego nadużycia spotkał się z wrogim przyjęciem przez Mao Zedonga, który od tej pory zarzucał przywódcom radzieckim zdradę ideałów rewolucyjnych. Skrytykował też przywrócenie stosunków dyplomatycznych z Jugosławią, zerwanych przez Stalina w 1947 roku21. Mao po umieszczeniu przez Związek Radziecki pierwszego obiektu na orbicie 4 X 1957, co było równoznaczne z możliwością zaatakowania przy użyciu rakiet z głowicami atomowymi dowolnego punktu na Ziemi stwierdził, że “Wiatr wschodni przezwyciężył wiatr zachodni” i określił politykę Chruszczowa jako “niewystarczająco militarną”. Wezwał przywódców radzieckich do zaostrzenia polityki i prowadzenia rozmów z Zachodem z pozycji siły nazywając Stany Zjednoczone “papierowym tygrysem”22. Wypowiadając się o wojnie atomowej na kongresie partii komunistycznych w Moskwie w listopadzie 1957 Mao stwierdził, nawiązując do wcześniejszej wypowiedzi Malenkowa ze stycznia 1955 r. że nie należy jej się obawiać, gdyż w najgorszym przypadku połowa ludzkości zginie, lecz razem z nią zginie system kapitalistyczny, zaś druga połowa ludzkości będzie żyć w świecie wyłącznie socjalistycznym, a z czasem jej liczebność wróci do stanu poprzedniego23. Tak konfrontacyjny ton wypowiedzi zaszokował wszystkich zgromadzonych włącznie z Chruszczowem, który dążył do pojednania z Zachodem, gdyż dalsza izolacja ekonomiczna była przeszkodą dla rozwoju gospodarczego Związku Radzieckiego24. Do porozumienia nie doszło też w czasie wizyty Chruszczowa w Pekinie pod koniec lipca 1958 roku, gdzie Mao przekonywał go o przewadze strategicznej jaką państwa socjalistyczne mają dzięki przewadze w liczbie ludności. Chruszczow określił jego poglądy jako “dziecinne” i nie odpowiadające realiom wieku rakiet i broni atomowej25, nie mogąc zaakceptować tak daleko posuniętego nieliczenia się ze stratami ludzkimi.


Chruszczow zaniepokojony był też chaosem jaki spowodował w Chinach program “Wielkiego Skoku Naprzód”. 20 czerwca 1959 ZSRR odmówił dalszego udzielania pomocy w prowadzeniu chińskiego programu atomowego, nie wywiązując się z zaciągniętego w 1957 r. zobowiązania dostarczenia Chinom bomby atomowej wraz z pełną dokumentacją26. Uzasadniał to tym, że dalsza współpraca zagrażałaby wspólnym wysiłkom państw socjalistycznych na rzecz pokoju i odprężenia27. Całkowite wycofanie doradców radzieckich nastąpiło w sierpniu 1960 roku.


Podczas rozmów z prezydentem USA Dwightem Eisenhowerem we wrześniu 1959 w Camp David Chruszczow zgodził się też na jednostronną redukcję sił konwencjonalnych, krok, któremu Chiny były zdecydowanie przeciwne28, oraz zapewnił, że nie poprze Chińskiej Republiki Ludowej w sporze granicznym z Indiami, krajem przyjaznym względem Związku Radzieckiego29. W czerwcu 1960 r. na trzecim kongresie Rumuńskiej Partii Komunistycznej doszło do bezpośredniej konfrontacji Chruszczowa z przedstawicielem Chin Peng Zhenem. Chruszczow nazwał Mao nacjonalistą i awanturnikiem. Chińczycy odpowiedzieli nazywając go “rewizjonistą” i krytykując jego “patriarchalne i tyrańskie zachowanie”30. Był to faktyczny kres sojuszu chińsko-radzieckiego trwającego od 1950 roku. Chiny wkroczyły w okres izolacji i wrogich stosunków z dwoma supermocarstwami.


Stanowisko Chin wobec Związku Radzieckiego w latach 60-tych


W konsekwencji rywalizacji chińsko-radzieckiej, która ujawniła się na Kongresie Rumuńskiej Partii Komunistycznej w Bukareszcie w czerwcu 1960 r., na Moskiewskim Konwencie 81 Partii Komunistycznych w listopadzie 1960 r. i na 23-cim Kongresie KPZR nastąpił rozłam w bloku komunistycznym. Większość państw socjalistycznych opowiedziała się po stronie Związku Radzieckiego. Po stronie Chin opowiedziała się jedynie Albania i Korea Północna, która również była zwolenniczką zaostrzenia kursu wobec zachodu31. ChRL dostarczała tym krajom pomocy wojskowej, aby podtrzymywać ich niezależny od Moskwy kurs polityczny, zainicjowała też zbliżenie z regionalnym rywalem ZSRR, Pakistanem, mimo że ideologicznie ten kraj miał niewiele wspólnego z Maoizmem32. Po kryzysie kubańskim 15-28 X 1962 Chiny otwarcie skrytykowały radziecki “kapitulacjonizm”33. Ich stanowisko poparła Korea Północna34. Chruszczow w odpowiedzi nazwał chińską politykę nieodpowiedzialną, która mogłaby doprowadzić do wybuchu wojny światowej. ZSRR poparł też otwarcie Indie w ich konflikcie granicznym z Chinami w 1962 roku35. Delegatowi Korei Północnej odmówiono natomiast prawa głosu podczas 6-go Kongresu SED w styczniu 1963 r., co zostało uznane za wymuszony przez Rosjan odwet za poparcie chińskiej krytyki36. Dalsze zaostrzenie konfliktu miało miejsce w połowie 1963 roku. 14 lipca Prawda opublikowała chińską krytykę polityki Chruszczowa, na który odpowiedziano “Listem Otwartym KPZR”. Wkrótce potem, 5 sierpnia 1963 r. w Moskwie ZSRR podpisał z USA i Wielką Brytanią Układ o Częściowym Zakazie Prób Nuklearnych, co zostało uznane przez Chiny za spisek mocarstw skierowany przeciwko ich nuklearnym aspiracjom37. Chiny mimo wycofania radzieckich ekspertów przeprowadziły jednak pierwszą udaną detonację 25-kilotonowej bomby atomowej 16 października 1964 roku. Niespełna trzy lata później, 17 lipca 1967 dokonały pierwszej detonacji bomby termojądrowej38. Umocniło to znacznie ich pozycję międzynarodową.


Po obaleniu Chruszczowa 14 X 1964 na rozmowy z nowymi przywódcami ZSRR Leonidem Breżniewem i Aleksiejem Kosyginem udał się do Moskwy premier Chin Zhou Enlai. Misja ta nie doprowadziła jednak do porozumienia i rozpoczęła się nowa wojna na słowa39. Kontakty pomiędzy oboma państwami zostały zamrożone, nie licząc tylko pomocy radzieckiej dla komunistów wietnamskich, dostarczanej przez terytorium Chin. W czasie rewolucji kulturalnej, rozpoczętej w 1966 roku, Chiny znów pogrążyły się w chaosie, a stosunki ze Związkiem Radzieckim uległy dalszemu zaognieniu. W styczniu 1967 r. Czerwonogwardziści oblegali ambasadę radziecką w Pekinie, a rząd chiński zaczął kwestionować legalność traktatu granicznego zawartego z Rosją w 1860 roku. W 1968 r. ZSRR rozpoczął koncentrację wojsk na granicy z chińską prowincją Xinjiang, w której istniało ciągłe zagrożenie wybuchem powstania mniejszości Turkmeńskiej. Punkt kulminacyjny nastąpił w marcu 1969 roku, kiedy doszło do starć zbrojnych o wyspę Zhenbao na rzece Ussuri40.


Zakończenie


Kwiecień 1969 roku przyniósł koniec “Kulturalnej Rewolucji” w Chinach. Wpłynęło to na znaczne uspokojenie sytuacji. We wrześniu Aleksiej Kosygin odbył tajne rozmowy z Zhou Enlaiem w Pekinie. W następnym miesiącu rozpoczęły się negocjacje dotyczące kwestii granicznych w których wprawdzie nie osiągnięto porozumienia, ale jasne stało się, że żadna ze stron nie chce wojny. Jednocześnie Mao zrozumiał, że dalsza walka na dwa fronty nie jest możliwa i wyraził gotowość do rozmów ze Stanami Zjednoczonymi. W lipcu 1971 r. doradca prezydenta Nixona d/s bezpieczeństwa Henry Kissinger odbył tajną podróż do Pekinu. W jej wyniku przedstawiciel Chińskiej Republiki Ludowej zajął miejsce w Radzie Bezpieczeństwa i innych organach ONZ, dotychczas obsadzone przez przedstawiciela Republiki Chińskiej na Tajwanie, a w dniach 22-28 lutego 1972 odbyła się oficjalna wizyta Richarda Nixona w Chinach. Zakończyła się ona Komunikatem Szanghajskim, w którym obie strony wyraziły zainteresowanie dalszą normalizacją stosunków i zmniejszaniem zagrożenia wybuchu konfliktu zbrojnego. Obie strony zobowiązały się nie dążyć do hegemonii w regionie Azji i Pacyfiku oraz przeciwstawiać się wszelkim hegemonistycznym dążeniom innych państw, co było skierowane przeciwko Związkowi Radzieckiemu, a także nie zawierać z jakichkolwiek porozumień skierowanych przeciwko drugiej stronie41. W kwestii Tajwanu Stany Zjednoczone uznały, że jest on częścią Chin, uznały także legitymację rządu ChRL, nie wycofały jednak swojej pomocy dla Tajwanu.


Podsumowanie


Kilka miesięcy po swoim powstaniu, 14 lutego 1950 roku Chińska Republika Ludowa podpisała traktat sojuszniczy ze Związkiem Radzieckim i wzięła udział w wojnie koreańskiej walcząc po stronie Korei Północnej z wojskami ONZ pod przywództwem Stanów Zjednoczonych. Jednak po wycofaniu się ZSRR z obietnic dostarczenia Chinom bomby atomowej wraz z dokumentacją w czerwcu 1959 r. dotychczasowa przyjaźń przekształciła się w wrogość. Początkowo przejawiająca się w ideologicznej wojnie na słowa, w marcu 1969 roku o mało nie przerodziła się w otwarty konflikt zbrojny. Dwa lata później Chiny dokonały kolejnego zwrotu politycznego i rozpoczęły proces normalizacji stosunków ze Stanami Zjednoczonymi, zakończony nawiązaniem stosunków dyplomatycznych 1 marca 1979 roku. Ocieplenie stosunków ze Stanami Zjednoczonymi nie wpłynęło jednak na zmianę linii ideologicznej Chin. Do śmierci Mao funkcjonował kult jednostki. Chiny popierały też skrajny ideologicznie ruch Czerwonych Khmerów, oraz podjęły “ekspedycję karną” przeciwko Wietnamowi który obalił popierany prze nie zbrodniczy reżim Pol Pota. Niezmiennym priorytetem polityki Chin było przez te lata, i jest do tej pory, uzyskanie przez Chiny statusu mocarstwa globalnego i przezwyciężenie tkwiących głęboko w świadomości kompleksów wynikających z historycznych doświadczeń obcej dominacji42. Dlatego tak wielkie znaczenie przywiązywały Chiny do programu atomowego, zakończonego sukcesem w 1964 roku. Mao zdawał sobie zresztą sprawę już w roku 1950 z tymczasowego charakteru sojuszu ze Związkiem Radzieckim. Ekspansjonizm i zaborczość północnego sąsiada musiały w końcu doprowadzić do konfliktu z ambicjami mocarstwowymi Chin. Spór o granicę na rzece Ussuri miał też uwarunkowania historyczne – Rosja narzuciła Chinom traktat graniczny wykorzystując ich wewnętrzną słabość. Warto w tym kontekście pamiętać, że w stosunki chińsko-amerykańskie pozbawione są podobnych zaszłości historycznych.


Bibliografia


Źródła drukowane:


Sergei N. Goncharov, John W. Lewis, Xue Litai, Uncertain Partners. Stalin, Mao, and the Korean War, Stanford University Press, Stanford, 1993


Kim Hakjoon, Korea’s relations with her neighbours in a changing world, Hollym International Corp., New Jersey, 1993


red. Karin Tomala, Chiny. Przemiany państwa i społeczeństwa w okresie reform 1978-2000, TRIO, Warszawa 2001


Źródła intenetowe:


Wikipedia, Sino-Soviet Split, http://en2.wikipedia.org/wiki/Sino-Soviet_split


Korean War FAQ, [URL – http://centurychina.com/history/krwarfaq.html%5D


China, the Warsaw Pact and Sino-Soviet relations under Khrushchev, Vojtech Mastny,
[URL – http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_11/texts/Intro_VM.pdf%5D


China Nuclear Forces Guide, Federation of Americas Scientists FAS,
[URL – http://www.fas.org/nuke/guide/china/nuke/index.html%5D


Statement by Secretary of State Dean Acheson, August 5, 1949, Intenet Modern History Sourcebook, [URL – http://www.fordham.edu/halsall/mod/1949-acheson-china.html%5D


Invasion patrol: the Seventh Fleet in Chinese Waters, dr Edward J. Marolda,
[URL – http://www.history.navy.mil/colloquia/cch3c.htm%5D


Joint U.S. – China Communique, February 27, 1972,
[URL – http://edition.cnn.com/SPECIALS/cold.war/episodes/15/documents/us.china/%5D


“Consensual knowledge” and the management of nucleat relationships, David Holloway, prepared for KNEXUS Symposium, 2000, [URL – http://iis.stanford.edu/docs/knexus/DavidHolloway.pdf%5D




[URL – http://www.ku.edu/carrie/archives/korean-war-l/2003/03/msg00041.html%5D




Into the Missile Age: Flexible Responce, China, the Berlin Crisis, Branislav L. Slantchev,
[URL – http://www.polisci.ucsd.edu/~bslantch/courses/nss/lectures/flexible-response.pdf%5D





China’s Arm Sales: Motivations and Implications, Daniel L. Byman, Roger Cliff, 1999 RAND Corp., [URL – http://www.rand.org/publications/MR/MR1119/%5D





1Uncertain Partners. Stalin, Mao, and the Korean War, Sergei N. Goncharov, John W. Lewis, Xue Litai, Stanford University Press, 1993, s. 2


2Ibidem, s. 5


3Statement by Secretary of State Dean Acheson, August 5, 1949, cyt. za Intenet Modern History Sourcebook, http://www.fordham.edu/halsall/mod/1949-acheson-china.html


4Invasion patrol: the Seventh Fleet in Chinese Waters, dr Edward J. Marolda, http://www.history.navy.mil/colloquia/cch3c.htm


5Ibidem


6Uncertain Partners…, s. 116-117


7Ibidem, s. 121-122


8Invasion Patrol…., http://www.history.navy.mil



10Invasion Patrol…, http://www.history.navy.mil


11Uncertain Partners…, 1993, s. 161


12Invasion Patrol…, http://www.history.navy.mil



14Uncertain Partners…, 1993, s. 215-216


15Koren War FAQ…


16Federation of Americas Scientists FAS, China Nuclear Forces Guide, http://www.fas.org/nuke/guide/china/nuke/index.html


17Korea’s relations with her neighbours in the changing world, Kim Hakjoon, Hollym International Corp., New Jersey, 1993, s. 487


18Stalinism: It’s Origin and Future. Andy Blunden 1993 http://home.mira.net/~andy/bs/bs3-1.htm


19ibidem


20China, the Warsaw Pact and Sino-Soviet relations under Khrushchev, Vojtech Mastny, http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_11/texts/Intro_VM.pdf




23David Holloway, KNEXUS Sybposium 2002, http://iis.stanford.edu/docs/knexus/DavidHolloway.pdf, s. 11


24Stalinism… home.mira.net


25David Holloway, KNEXUS…., s. 12


26FAS, China Nuclear Forces Guide…


27China…, V. Mastny


28Ibidem


29Wikipedia, Sino-Soviet Split…


30Ibidem


31Korea’s relations…, s. 491


32China’s Arm Sales: Motivations and Implications, Daniel L. Byman, Roger Cliff, 1999 RAND Corp.,http://www.rand.org/publications/MR/MR1119/, s. 3


33Wikipedia, Sino-Soviet Split…


34Korea’s relations…, 1993, s. 491


35Wikipedia, Sino-Soviet Split…


36Korea’s relations…, s. 491


37China…, V. Mastny, s. 6


38FAS, China Nuclear Forces Guide…


39Wikipedia, Sino-Soviet Split…


40Ibidem


41Joint U.S. – China Communique, February 27, 1972, za CNN, http://edition.cnn.com/SPECIALS/cold.war/episodes/15/documents/us.china/


42Edward Haliżak, Polityka zagraniczna ChRL: Uwarunkowania decyzyjne i wizje rzeczywistości międzynarodowej, w: Chiny. Przemiany państwa i społeczeństwa w okresie reform 1978-2000 pod red. Karin Tomala, TRIO, Warszawa 2001


13


Spór o wyspy na Morzu Południowochińskim w świetle prawa międzynarodowego

2010-01-31 Komentarze wyłączone

1. Geograficzne uwarunkowania konfliktu


Spory terytorialne na Morzu Południowochińskim o statusie międzynarodowym, których stroną są Chiny dotyczą trzech kwestii. Są to roszczenia terytorialne do archipelagu Spratly, wysp Paracelskich oraz spór o podział wód Zatoki Tonkijskiej1. Chińska Republika Ludowa wysuwa także roszczenia do archipelagów Pratas i Macclesfield Bank, ale ponieważ drugą stroną sporu jest Republika Chińska na Tajwanie, która nie stanowi podmiotu prawa międzynarodowego, spory te nie mają statusu sporu międzynarodowego2.


Morze Południowochińskie ma powierzchnię 2,24 mln km². Jest to obszar o ogromnym znaczeniu strategicznym. Przebiegają tu kluczowe linie transportu morskiego, które łączą Azję Wschodnią i Północno-Wschodnią z Oceanem Indyjskim i Bliskim Wschodem. Przechodzi przez nie około 15% światowego handlu. Rocznie przepływa tędy ponad 41 tys. statków handlowych, czyli dwa razy więcej niż w przypadku Kanału Sueskiego3. Na Morzu Południowochińskim znajduje się ponad 200 opisanych wysp i raf, z czego ponad połowa należy do archipelagu Spratly.4


Wyspy Paracelskie (Xisha Islands) leżą w północno-zachodniej części akwenu, ok. 200 km na południe od Hajnanu i 350 km na wschód od wietnamskiego portu Da Hang5. Składają się z dwóch grup wysp. Amphitrite tworzą wyspy Lincolna, Woody i Rocky, 5 mniejszych wysp oraz podwodne rafy koralowe. Grupa Crescent to 7 wysepek, z których najważniejsze to Tryton oraz Pattle (częściowo zamieszkana)6. Linia brzegowa wynosi 526 km7.


Wyspy Spratly (Nansha, Wyspy Koralowe) to archipelag w którego skład wchodzi 22 większych wysp oraz ponad 400 wysepek i atoli położonych 1500 km na południe od ChRL i 330 km na południowy zachód od linii brzegowej Wietnamu8 (w literaturze panuje znaczna rozbieżność odnośnie ich dokładnej liczby, niektóre źródła szacują ich liczbę na ok. 100, jeszcze inne na ok. 200). Są one rozproszone na powierzchni ponad 410 tys. km². Ich łączna powierzchnia wynosi niespełna 5 km², linia brzegowa 926 km9. W większości nie nadają się nawet do tymczasowego zamieszkania i nie spełniają definicji wyspy wg Konwencji o Prawie Morza10, ponieważ nie pozostają ponad powierzchnią w czasie przypływu. Najwyższy punkt na wyspie Southwest Cay znajduje się na wysokości zaledwie 4 m nad poziomem morza11. Artykuł 121 punkt 3 stwierdza, że „skały które nie nadają się do zamieszkania lub samodzielnego podtrzymania działalności ekonomicznej nie mogą generować strefy wyłączności ekonomicznej i strefy szelfu kontynentalnego”12. Wątpliwości budzi fakt, czy choćby największe z wysp archipelagu nadają się do zamieszkania bądź są w stanie samodzielnie podtrzymać działalność ekonomiczną bez ciągłego dopływu środków z metropolii13. Jest to szczególnie istotne w świetle tendencji Chin do zgłoszenia roszczeń do wytyczenia strefy wyłączności ekonomicznej od tych wysp, co jednak jak na razie nie ma miejsca.


MacClesfield Bank (Zhongsha) to grupa podwodnych raf i mielizn, znajdujących się na północ od wysp Spratly i na południowy wschód od wysp Paracelskich14.


Wyspy Pratas (Dongsha, East Sand Islands) to grupa wysepek znajdujących się na środku Morza Południowochińskiego, z których najważniejsze to Pratas, North Vereker Bank i South Vereker Bank15.




2. Strategiczne znaczenie wysp na Morzu Południowochińskim


W ujęciu historycznym próby rozciągnięcia suwerenności na archipelagi Spratly i Paracele jest współczesnym fenomenem16. Były one wykorzystywane w ograniczonym zakresie przez rybaków, na co wskazują znalezione tam dowody materialne, w 1834 r. cesarz Wietnamu rozkazał wybudować tam pagodę17. Możliwości wykorzystania tych wysp do kontroli szlaków żeglugowych ze względu na rozmiar terytorium, na jakim są rozmieszczone, i bardzo małą powierzchnię samych wysp były mocno ograniczone. Jeszcze w czasach współczesnych efektywna kontrola tego obszaru jest praktycznie niemozliwa. Stewart Johnson podsumował ten stan rzeczy stwierdzeniem, że do II Wojny Światowej wartość tych wysp można było sprowadzić do wartości zasobów nawozu guano, jaki znajdował się na ich powierzchni18.


Sytuacja ta uległa zmianie po II Wojnie Światowej. Istotny wpływ miał na to rozwój techniki wojskowej. Japonia wykorzystywała wyspy i rafy na tym akwenie jako bazy dla okrętów wojennych. O wiele większe znaczenie miał jednak rozwój prawa międzynarodowego, które zaczęło dawać coraz większe uprawnienia państwom nadbrzeżnym, stopniowo rozszerzając zasięg morza terytorialnego oraz suwerenności nad terytorium morskim przyległym do morza terytorialnego. Według Konwencji o Prawie Morza z Montano Bay z 1982 r. państwo przybrzeżne może wytyczyć strefę wyłączności ekonomicznej sięgającą aż 200 mil od wybrzeża. Rozciągnięcie suwerenności na wyspy znajdujące się na Morzu Południowochińskim dałoby możliwość kontroli szlaków handlowych łączących Azję Wschodnią i Północno-Wschodnią z Oceanem Indyjskim i Zatoką Perską. Przechodzi tamtędy 15% handlu światowego, w tym 27% handlu Chińskiej Republiki Ludowej i 39% całego handlu Japonii. Szczególne znaczenie mają te szlaki dla bezpieczeństwa energetycznego tych państw. Przechodzi przez nie aż 80% dostaw ropy naftowej dla Japonii, Republiki Korei i Republiki Chińskiej na Tajwanie19.


Niezwykle istotny w tym kontekście jest fakt, że Morze Południowochińskie jest bardzo bogate zarówno w zasoby żywe jak i nieożywione organiczne i nieorganiczne. Jednym z najważniejszych surowców występujących na jego obszarze jest ropa naftowa. Dopiero w drugiej połowie XX w. wydobycie ropy naftowej z zasobów podmorskich stało się technicznie możliwe i opłacalne. Począwszy od 1968 przeprowadzane były pod auspicjami OZN badania geologiczne dna morskiego. Zasoby ropy naftowej zostały odkryte w 1976 r. na Reed Bank, a wydobycie rozpoczęły Filipiny w 1979 r. Chiny rozpoczęły własne wiercenia niezależnie w roku 197120. Zasoby ropy naftowej do dziś nie są oszacowane z dokładnością choćby do rzędu wielkości. Chińskie raporty sugerują ich wielkość na 100-200 mld baryłek, badania amerykańskie z lat 90-tych sugerują poziom 28 mld baryłek. Obecnie udokumentowano zasoby o łącznych rozmiarach 7,7 mld baryłek21. Biorąc pod uwagę stale rosnące zapotrzebowanie na surowce energetyczne wśród państw regionu, kontrola nad tym terytorium ma bardzo istotne znaczenie dla ich bezpieczeństwa energetycznego.


Kolejnym ważnym surowcem, który występuje w znacznej ilości na Morzu Południowochińskim jest gaz ziemny. Jego łączne zasoby udokumentowane i nieudokumentowane wg. źródeł amerykańskich wynoszą 262 bln stóp sześciennych22.


Odnawialne zasoby żywe są jednym z podstawowych źródeł pożywienia dla ponad 500 mln ludzi mieszkających w tym regionie. Rocznie odławia się ok. 5 mln ton ryb (10% światowych połowów). Największy udział ma w nich Chińska Republika Ludowa – 3 mln ton23.




3. Roszczenia terytorialne Chińskiej Republiki Ludowej


Na początku warto zaznaczyć, że Chińska Republika Ludowa i Republika Chińska na Tajwanie zajmują w kwestii sporów na Morzu Południowochińskim podobne stanowisko. Oba podmioty uznają bowiem istnienie jednych Chin, które powinny zajmować swoje „historyczne” ziemie. Prawa Chin do wysp Spratly i Paracelskich uzasadniają argumentami historycznymi. Źródła archeologiczne wskazują, że chińscy rybacy i kupcy korzystali z tych wysp już za czasów dynastii Han ( 206 p.n.e – 220 A.D.), zarówno jako schronień w czasie sztormów jak i do sezonowego zamieszkania. W latach 1405-1433 cesarze z dynastii Ming wysłali na Morze Południowochińskie 7 ekspedycji24. W 1883 r. chińskie prawa do wysp zostały po raz pierwszy uznane przez mocarstwo europejskie – Niemcy zaprzestały przeprowadzania rozpoznania wysp po oficjalnym proteście chińskiego rządu25. ChRL nie uznaje nierównoprawnego traktatu z 6 lipca 1887 r. z Francją, który regulował podział wód Zatoki Tonkijskiej (Beibuwan) włączając 2/3 do francuskich Indochin. Odnośnie wysp Spratly, traktat ten przyznał je Chinom, ale zarówno Chiny jak i Wietnam uznały ten układ za nierównoprawny i w związku z tym nieaktualny i nie mający mocy prawnej26. Chińskie roszczenia wzmacnia fakt wydania pięciu licencji na eksploatację bogactw naturalnych wysp przez rząd prowincji Kwangtung w latach 1921-193227. Chiny nie uznają skutków traktatu z 1887 odnośnie Zatoki Tonkijskiej stwierdzając: „Obszary morskie nie były tu nigdy dzielone”28. ChRL opiera swoje roszczenia do wód Zatoki Tonkijskiej na Konwencji o Prawie Morza z Montano Bay, żądając wytyczenia 200-milowe (370 km) strefy ekonomicznej wokół wyspy Hajnan, mimo iż leży ona w odległości zaledwie 270 km od wybrzeża Wietnamu29. Oficjalnym stanowiskiem ChRL w kwestii sporów o te obszary jest „Ustawa Chińskiej Republiki Ludowej o morzu terytorialnym i strefie przyległej” „Ustawa Chińskiej Republiki Ludowej o morzu terytorialnym i strefie przyległej”30. Artykuł 2 stwierdza:


”(…) W skład terytorium lądowego Chińskiej Republiki Ludowej wchodzi stały ląd Chińskiej Republiki Ludowej, wyspy przybrzeżne, Tajwan wraz ze wszystkimi wyspami przynależnymi łącznie z wyspami Diaoyu, Penghu, Dongsha, Xisha, Zhongsha i Nansha, jak również inne wyspy przynależne do Chińskiej Republiki Ludowej (…)”


Z kolei artykuł 3 określa szerokość morza terytorialnego ChRL na 12 mil morskich, a w kwestii wyznaczania linii bazowych stwierdza:


„Metoda prostych linii bazowych polegająca na wyznaczaniu wszystkich linii prostych łączących sąsiadujące punkty bazowe będzie użyta przy wyznaczaniu linii bazowych morza terytorialnego Chińskiej Republiki Ludowej”


Zapisy tej ustawy nie wspominają w ogóle o istnieniu sporów międzynarodowych odnośnie wysp wymienionych w artykule 2. Jest to próba rozwiązania sporów metodą faktów dokonanych, poza tym daje ona uprawnienie podmiotom prawa wewnętrznego do podejmowania wobec tych wysp działań takich, jak gdyby ich przynależność do ChRL nie budziła wątpliwości. Zastrzeżenia budzą też postanowienia odnośnie wytyczania linii bazowych. Artykuł 7 punkt 4 Konwencji o Prawie Morza z 1982 r. stwierdza, że


„proste linie bazowe nie powinny być prowadzone od i ze wzniesień nie leżących stale nad poziomem morza, o ile nie zostały na nich wzniesione latarnie morskie lub podobne instalacje, lub z wyjątkiem przypadków kiedy wyznaczenie tych prostych linii bazowych uzyskało powszechne uznanie międzynarodowe”31


W przypadku wysp Spratly i Paraceli nie zachodzi ten drugi warunek. Aby pierwszy z nich został spełniony, Chiny dokonały fortyfikacji np. zatapianych w czasie przypływu raf Mischief i Johnsona, uzasadniając to celami naukowymi i interesem rybaków. Są to działania dążące do obejścia postanowień Konwencji o Prawie Morza, prowadzące do wzrostu napięć i podważające prestiż i praktyczne znaczenie Konwencji32.


Zastrzeżenia budzi też sam fakt zastosowania metody prostych linii bazowych wobec wysp położonych na morzu otwartym. Artykuł 47 punkt 1 daje prawo do stosowania tej metody wobec wysp i raf jedynie państwom archipelagowym, stosowanie ich przez państwo lądowe jest pewną nadinterpretacją postanowień konwencji, nawet jeśli nie jest sprzeczne z jej postanowieniami. Najpoważniejsze konsekwencje dla pozostałych państw wynikałyby z zastosowania tych postanowień wobec archipelagu Spratly, który jest najbardziej rozproszony. Oznaczałoby to włączenie do morza terytorialnego ChRL ogromnego obszaru Morza Południowochińskiego w jego przewężeniu, w bezpośrednim sąsiedztwie cieśniny Balabac, dając ChRL możliwość w razie konfliktu zbrojnego praktycznego zablokowania szlaków handlowych przebiegających przez ten akwen.


W 1996 r. władze ChRL posunęły się jeszcze dalej, publikując „Deklarację rządu Chińskiej Republiki Ludowej”, ogłaszając ustanowienie 200-milowej wyłącznej strefy ekonomicznej wokół Wysp Paracelskich. Jednak tak ekspansywne roszczenia nie znajdują uzasadnienia w Konwencji o Prawie Morza z 1982 r. Odnośnie Wysp Spratly, władze ChRL zadeklarowały, że określą swoje stanowisko później, co do tej pory nie nastąpiło33.




4. Roszczenia terytorialne Wietnamu


Wietnam tak samo jak ChRL zgłasza roszczenia do całego archipelagu Spratly i wysp Paracelskich powołując się na argumenty historyczne. W kwestii podziału wód Zatoki Tonkijskiej Wietnam domaga się respektowania konwencji chińsko-francuskiej o delimitacji granicy z 1887 r., która linię podziału przeprowadziła wzdłuż południka 108° 3´ E, blisko wyspy Hajnan, przyznając Wietnamowi 2/3 wód zatoki34.


Wietnam uważa wyspy Spratly i Paracele za integralną część swojego terytorium. Najstarsze dokumenty pochodzą z czasów panowania króla Le Thang Tonga (1460-1493). Wynika z nich, że Spratly i Paracele były traktowane jako część terytorium Wietnamu. Potwierdzają to raporty duńskich żeglarzy z lat 30-tych XVI w.35 W 1813 r. cesarz Wietnamu ogłosił publicznie panowanie nad Paracelami. W 1834 r. wybudowano tam buddyjską pagodę, co sprawiło, że w europejskich publikacjach uznano je za posiadłość Wietnamu36. Argumentacja ta posiada jednak istotną lukę, ponieważ brak w dokumentach wietnamskich z tego okresu precyzyjnego określenia geograficznego zakresu posiadania, brakuje nawet rozróżnienia Paraceli i wysp Spratly. Brak też dowodów na ciągłość administracji i wykorzystania gospodarczego37.


Francja, kolonizator Wietnamu, roszczenia do wysp Spratly i Paraceli zaczęła wysuwać w latach 30-tych XX w. Wyspy Spratly zostały objęte administracyjnie w posiadanie przez Francję w 1929 r. W 1930 r. zostały przejęte przez marynarkę wojenną, a w 1932 r. Francja oficjalnie ogłosiła aneksję 9 spośród wysp archipelagu, co spotkało się ze stanowczym protestem rządu Chin38. W lipcu 1933 r. Francja ogłosiła jednostronnie włączenie całego archipelagu Spratly do Indochin. W lipcu 1938 r. Francja zajęła Paracele, korzystając z uwikłania Chin w wojnę z Japonią. Niedługo potem, w marcu 1939 Francja utraciła oba archipelagi na rzecz Japonii, szykującej się do wojny na Pacyfiku. Na wyspie Itu Aba powstała baza łodzi podwodnych39. Po kapitulacji Japonia zrzekła się praw do wysp na Morzu Południowochińskim, co zostało potwierdzone w traktacie pokojowym z San Francisko z 1951 r. Rząd Kuomintangu uznał, że zrzeczenie to oznacza objęcie tych wysp w posiadanie przez swojego „historycznego właściciela”, czyli Chiny, nie uznając zapewnień stron traktatu, że wyspy te przysługują Wietnamowi. Po pierwsze, nie było to wyrażone expicite, a nawet Francja podważa prawa Wietnamu wynikające z przynależności wysp Spratly do Indochin francuskich, po drugie zaś wskutek sporu o prawowitość rządu delegacja Chin nie mogła w tej konferencji uczestniczyć i przedstawić swoich racji. W 1946 r. wojska Kuomintangu zajęły część Paraceli, skąd zostały wyparte w 1950 r. przez siły zbrojne Chińskiej Republiki Ludowej. W 1947 r. rząd Kuomintangu opublikował mapę, z której wynikało, że archipelag Spratly w całości należy do Chin, a większość Morza Południowochińskiego stanowi chińskie wody terytorialne. Jednocześnie wojska Kuomintangu zajęły wyspę Itu Aba, z której się następnie wycofały w r. 1948 r. Garnizon Republiki Chińskiej, już po ewakuacji z kontynentu na Tajwan, powrócił na Itu Aba w 1956 r. i pozostał tam do chwili obecnej, w zredukowanej sile z 600 do 110 żołnierzy40. Francja nie uznała tej argumentacji, na co powołuje się obecnie Wietnam uzasadniając swoje roszczenia. Delegacja Wietnamu uczestniczyła w konferencji pokojowej w San Francisko 1951 r., na której przedstawiła swoje stanowisko. W roku 1956 rząd Wietnamu Południowego oficjalnie przejął od Francji kontrolę nad częścią Paraceli, która nie znajdowała się pod kontrolą ChRL, oraz zajął wyspę Spratly. Problem w tym, że Francja utrzymuje, że przekazanie praw suwerennych dotyczyło jedynie Paraceli, a nie wysp Spratly41, argumentując, że wyspy Spratly nie zostały po prostu dołączone przez nią do terytorium Wietnamu42.




5. Roszczenia terytorialne Filipin


Podstawą roszczeń Filipin są postanowienia Konwencji o Prawie Morza z 1982 r. oraz zasada terra nullius imperia (obszar nie podlegający niczyjej władzy)43. Pierwsze roszczenia do części archipelagu Spratly Filipiny zgłosiły na forum ONZ w 1946 r. 15 maja 1956 r. obywatel Filipin Thomas Cloma proklamował powstaaie Wolnego Kraju (Kalayaan), który obejmowa 33 obiekty archipelagu, m.in. Pagasa, Itu Aba. W lipcu ogłosił on powstanie protektoratu, ze stolicą Pagasa. Działania te zostały uznane za farsę i wywołały gwałtowny protest ChRL, Republiki Chińskiej, Południowego Wietnamu, Francji, Wielkiej Brytanii i Holandii, które uznały je za akt agresji ze strony Filipin. Tajwan wysłał nawet ekspedycję „wyzwoleńczą”, której efektem jest trwała okupacja wyspy Itu Aba, która trwa do chwili obecnej. Tymczasem w 1956 r. Thomas Cloma udał się do Nowego Jorku by przetstawić swoje racje na forum ONZ. Siły filipińskie zostały wysłane na Kalayaan pod pretekstem zapewnienia ochrony jego mieszkańcom. W 1971 r. Filipiny wysłały notę dyplomatyczną w imieniu Clomy do rządu Republiki Chińskiej na Tajwanie, domagającą się stanowczo zaprzestania okupacji Itu Aba, bez rezultatów. W 1972 r. Kalayaan został oficjalnie inkorporowany przez Filipiny. Filipiny uzasadniają swoje roszczenia tym, że kiedy Japonia zrzekła się suwerenności nad tymi wyspami w 1951 r., stały się one ziemią niczyją, można więc argumentować, że Thomas Clona jako „odkrywca” wysp wchodzących w skład Kalayaan miał prawo je zająć. Pozostałe strony sporu odrzucają tę argumentację interpretując stosowne postanowienia Konwencji o Prawie Morza z 1982 r. jako dotyczące obszarów, które uprzednio były uważane za część morza otwartego, a nie stanowiły części terytorium innego państwa, nawet gdyby państwo to zrzekło się suwerenności nad nimi44. Powołują się na zapisy Konwencji o Prawie Morza z 1982 r. stwierdzając, że zajęte wyspy leżą wewnątrz ich linii podstawowych wytyczonych zgodnie z postanowieniami tej konwencji. Podważają też geograficzną przynależność tych wysp do archipelagu Spratly powołując się na definicję łańcucha wysp45. Argumenty te są nie pozbawione słuszności: wyspa Spratly leży w odległości 210 mil morskich od Pagasa, z kolei Pagasa leży w odległości zaledwie 34,5 mili od Paraceli, a nie ulega wątpliwości, że Pagasa nie należy do grupy wysp Paracelskich. Wątpliwe jest więc zaliczenie wysp Pagasa i Spratly do tego samego łańcucha. Artykuł 46 punkt b Konwencji o Prawie Morza z 1982 r. stanowi definicję archipelagu na potrzeby Konwencji:


„termin ‘archipelag’ oznacza grupę wysp, włączając części wysp, łączące je wody i inne naturalne obiekty, które są tak ściśle powiązane, że te wyspy, wody i inne naturalne obiekty tworzą nierozerwalną geograficzną, ekonomiczną i polityczną jedność, lub które są historycznie za takową uznawane”46


Ekonomiczna jedność wysp Spratly jest wielce wątpliwa, biorąc pod uwagę że nie istnieje handel pomiędzy poszczególnymi wyspami, a jedyną działalnością ekonomiczną jest zbieranie guano i rybołówstwo. Wyspy Spratly nie były również nigdy zjednoczone pod rządami jednego państwa, a przynajmniej brak wiarygodnych dokumentów historycznych jednoznacznie wskazujących na takie zjednoczenie. Pomimo tego są one jednak uważane za archipelag przez większość stron sporu47.




6. Roszczenia terytorialne Malezji, Brunei i Indonezji


Malezja zgłasza roszczenia do części archipelagu, która leży wewnątrz jej szelfu kontynentalnego i wyłącznej strefy ekonomicznej. Roszczenia te wysunęła po raz pierwszy publikując w grudniu 1979 r. Mapę wód terytorialnych i granic szelfu kontynentalnego. Południowa część archipelagu Spratly została uznana za część jej szelfu, co miało wynikać z konwencji genewskiej z 1958 r. Roszczenia zostały wzmocnione przez malezyjską Ustawę o szelfie kontynentalnym z 1966 r.48 Na podobnej podstawie Brunei zgłosiłaroszczenia do Louisa Reef po uzyskaniu niepodległości w 1984 r. 49 Jest kwestią sporną, czy roszczenia te znajdują uzasadnienie w Konwencji o Prawie Morza z 1982 r. czy też są jej nadinterpretacją. Wyłączna strefa ekonomiczna uprawnia bowiem do eksploatacji bogactw oraz budowy sztucznych instalacji, uprawnia też do wytyczenia stref ochronnych wokół takich instalacji. Nie rozciągają się na nią jednak prawa suwerenne, w szczególności jej wyznaczenie nie oznacza rozciągnięcia praw suwerennych do wysp znajdujących się na jej obszarze. To samo dotyczy szelfu kontynentalnego. Powoływać się więc można by przede wszystkim na bliskość geograficzną, sama jednak bliskość geograficzna nie wystarcza by uzasadnić prawa do wysp.


Indonezja nie jest stroną w sporze o wyspy Spratly i Paracelskie, ale roszczenia ChRL dotyczące wyłącznych stron ekonomicznych rozszerzają się na część indonezyjskiej wyłącznej strefy ekonomicznej, obejmując m.in. złoża gazu ziemnego Natuna50. W tym przypadku artykuł 74 Konwencji o Prawie Morza wzywa strony do rozwiązania sporu w oparciu o normy prawa międzynarodowego w rozumieniu artykułu 38 Statusu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości.




7. Perspektywy rozwiązania sporu


Rozwiązanie sporu poważnie utrudnia zaangażowanie w spór Chińskiej Republiki Ludowej, która jest graczem znacznie silniejszym niż pozostałe strony sporu. ChRL wykorzystywała swoją przewagę, przez dłuższy czas konsekwentnie odmawiając dialogu wielostronnego na rzecz rozmów bilateralnych, co daje jej większe możliwości oddziaływania na oponentów. Mimo uczestnictwa od 1991 r. w warsztatach ASEAN, ChRL odmawiała uznania wspólnych spotkań jako wstępu do negocjacji. Dopiero od 1997 r. ma miejsce dialog wielostronny ASEAN-ChRL51. ChRL stosowała do tej pory politykę faktów dokonanych, fortyfikując kolejne wyspy, stawiając flagi, budując bazy rybackie, naukowe i latarnie morskie. Pozostałe strony również stosują tę politykę, ale nie tak ekspansywnie. Do poważnego konfliktu z Filipinami, wywołanego budową bazy naukowej, a następnie umocnień militarnych przez ChRL doszło w regionie Mischief Reef, które Filipiny uważają za swoją własność, w latach 1995-1999. Filipiny zgłosiły podczas szczytu ASEAN w Hanoi w 1998 r. projekt dokumentu o „Regułach postępowania”, zgodnie z którym strony konfliktu powinny rozwiązywać go środkami pokojowymi, w zgodzie z prawem międzynarodowym oraz utrzymać status quo, czyli nie stosować polityki faktów dokonanych. Powinien zostać wprowadzony całkowity zakaz budowy nowych instalacji wojskowych. ChRL zgodziła się na stosowanie „Reguł postępowania” tylko odnośnie Wysp Paracelskich. Podczas szczytu ChRL-ASEAN w listopadzie 2002 r. ChRL odmówiła jednak podpisania prawnie wiążącego dokumentu, odrzuciła też wietnamską propozycję zakazania budowy instalacji wojskowych. Przyjęta została jedynie ogólnikowa „Deklaracja postępowania” o woli rozwiązania sporu zgodnie z prawem międzynarodowym52.


Czynnikiem, który może ułatwić rozwiązanie sporu jest fakt, że wszystkie jego strony ratyfikowały Konwencję o Prawie Morza z Montago Bay z 1982 r. Wciąż jednak wiele zależy od dobrej woli stron sporu, Filipiny bowiem zastrzegły przy podpisywaniu Konwencji, że nie zmienią swojego stanowiska w sprawie obszaru Kalayaan, zaś ani ChRL, ani Wietnam nie zrzekły się po jej ratyfikowaniu swoich „praw historycznych”, mimo że żadne z tych państw nie może udokumentować nieprzerwanej kontroli administracyjnej nad tym obszarem, wymaganej w takim przypadku przez Konwencję53.


Część XV sekcja 1 konwencji zobowiązuje jednak strony sporu do jego rozwiązania metodami pokojowymi. W przypadku, gdyby to nie nastąpiło, możliwe jest zastosowanie sekcji 2, gdyby któraś ze stron sporu zgłosiła go do procedury obowiązkowego postępowania. Ani Wietnam, ani ChRL nie wyłączyły bowiem obowiązywania tej sekcji wobec siebie przy podpisywaniu Konwencji. Dalsze postępowanie regulowałby wtedy Aneks VII, wciąż jednak wymagane jest wspólne wyznaczenie arbitrów, możliwe byłoby więc praktyczne sparaliżowanie procedury przez pozostałe strony sporu54. Można jednak liczyć na rozpoczęcie negocjacji wielostronnych w perspektywie powstania Strefy Wolnego Handlu ASEAN-ChRL. Korzyści z rozwoju współpracy gospodarczej mogą bowiem przeważyć nad potencjalnymi korzyściami wynikającymi z nieprzejednanego forsowania własnego stanowiska.




BIBLIOGRAFIA




Leonard Łukaszuk, „Współczesne spory i konflikty międzynarodowe dotyczące obszarów morskich. Wybrane zagadnienia prawne i polityczne”, Gdynia 2004, s. 103




Edward Haliżak, „Spór o archipelagi na Morzu Południowochińskim – znaczenie dla międzynarodowego prawa morza i bezpieczeństwa w regionie”, (w: ) E. Haliżak, R. Kuźniar (red.), „Prawo, instytucje i polityka w procesie globalizacji. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi Simonidesowi”, Warszawa 2003




Leonard Łukaszuk, „Spory i konflikty o obszary morskie”,w: „Problemy społeczno-religijne świata na progu trzeciego tysiąclecia, Krynica Morska 2002




David Whiting, „The Spratly Islands Dispute and The Law of The Sea”, http://www.law.du.edu/ilj/online_issues_folder/whiting2.pdf




Robert E. Schuetz, „The Spratly Islands Dispute and Implications for U.S. National Security”, ADA308510.pdf




Michael Studeman, „Calculating China’s Advances In the South China Sea. Identifying the Triggers of Expansionism”, http://www.nwc.navy.mil/press/Review/1998/spring/art5-sp8.htm




Robert W. Burchardt, „Spratly Island Conflict”, http://handle.dtic.mil/100.2/ADA309026.pdf




Tong Hum Kang, „Vietnam and the Spratly Islands Dispute since 1992”, http://handle.dtic.mil/100.2/ADA380048, s. 15




J.T. Collins, „Slow Siege of the Spratly Islands: China’s Soutch China Sea Strategy”, http://handle.dtic.mil/100.2/ADA389080




Jason Hutchison, „The South China Sea: Confusion in Complexity”, http://www.politicsandgovernment.ilstu.edu/conference/confinalupl/Hutchison1.doc




Christopher C. Joyner, „ The Spratly Islands Dispute in the South China Sea: Problems, Policies, and Prospects for Diplomatic Accommodation”, http://www.stimson.org/japan/pdf/cbmapspratly.pdf




Larry W. Coker, „The Spratly Islands Dispute: Can ASEAN provide the framework for a solution?”, http://handle.dtic.mil/100.2/ADA308657.pdf




CIA – The Word Factbook”, http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/




The Free Dictionary”, “http://encyclopedia.thefreedictionary.com/






1 Leonard Łukaszuk, „Współczesne spory i konflikty międzynarodowe dotyczące obszarów morskich. Wybrane zagadnienia prawne i polityczne”, Gdynia 2004, s. 103


2 Edward Haliżak, „Spór o archipelagi na Morzu Południowochińskim – znaczenie dla międzynarodowego prawa morza i bezpieczeństwa w regionie”, (w: ) E. Haliżak, R. Kuźniar (red.), „Prawo, instytucje i polityka w procesie globalizacji. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi Simonidesowi”, Warszawa 2003, s. 175


3 Ibidem, s. 184


4 „The Free Dictionary”, “http://encyclopedia.thefreedictionary.com/Soutch%20China%20Sea.htm”


5 Edward Haliżak, „Spór…”, s. 175


6 Ibidem, s. 175-176



8 Robert E. Schuetz, „The Spratly Islands Dispute and Implications for U.S. National Security”, ADA308510.pdf, s. 1


9 „CIA – The Word Factbook – Spratly Islands”, http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/pg.html


10 “Article 121

REGIME OF ISLANDS

1. An island is a naturally formed area of land, surrounded by water, which

is above water at high tide.”, cyt. za: http://www.oceanlaw.net/texts/losctxt.txt


11 „CIA – The Word Factbook – Spratly Islands”


12 Tłumaczenie własne


13 David Whiting, „The Spratly Islands Dispute and The Law of The Sea”, http://www.law.du.edu/ilj/online_issues_folder/whiting2.pdf, s.905




16 Michael Studeman, „Calculating China’s Advances In the South China Sea. Identifying the Triggers of Expansionism”, http://www.nwc.navy.mil/press/Review/1998/spring/art5-sp8.htm


17 E. Haliżak, „Spór…”, s. 176-177


18 Michael Studeman, „Calculating…”


19 E. Haliżak, „Spór…”, s. 185


20 M. Studeman, „Calculating…”


21 E. Haliżak, „Spór…”, s. 186


22 „South China Region”, United States Energy Information Administration, za: E. Haliżak, “Spór o archipelagi…”, s. 187


23 E. Haliżak, „Spór…”, s. 187


24 Robert W. Burchardt, „Spratly Island Conflict”, http://handle.dtic.mil/100.2/ADA309026.pdf, s. 2


25 D. Whiting, „The Spratly…”, s. 900-901


26 E. Haliżak, „Spór…”, s.177-178


27 D. Whiting, „The Spratly…”, s. 900


28 L. Łukaszuk, „Współczesne spory…”, s.107


29 Ibidem, s. 107


30 „Ustawa Chińskiej Republiki Ludowej o morzu terytorialnym i strefie przyległej przyjęta podczas 24. spotkania Stałego Komitetu Siódmego Narodowego Kongresu Ludowego Chińskiej Republiki Ludowej dnia 25 lutego 1992 roku”, (w: ) E. Haliżak, R. Kuźniar (red.), „Prawo, instytucje i polityka w procesie globalizacji. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi Simonidesowi”, Warszawa 2003, s. 194-197


31 Tłumaczenie własne, na podst: http://www.oceanlaw.net/texts/losctxt.txt


32 L. Łukaszuk, „Spory i konflikty o obszary morskie”,w: „Problemy społeczno-religijne świata na progu trzeciego tysiąclecia, Krynica Morska 2002


33 E. Haliżak, „Spór…”, s. 181


34 L. Łukaszuk, „Współczesne spory…”, s. 107


35 Tong Hum Kang, „Vietnam and the Spratly Islands Dispute since 1992”, http://handle.dtic.mil/100.2/ADA380048, s. 15


36 E. Haliżak, „Spór…”, s. 177


37 Christopher C. Joyner, „ The Spratly Islands Dispute in the South China Sea: Problems, Policies, and Prospects for Diplomatic Accommodation”, http://www.stimson.org/japan/pdf/cbmapspratly.pdf, s. 61


38 D. Whiting, „The Spratly…”, s. 901


39 E. Haliżak, „Spór…”, s. 176-177


40 Christopher C. Joyner, „ The Spratly Islands Dispute in the South China Sea: Problems, Policies, and Prospects for Diplomatic Accommodation”, http://www.stimson.org/japan/pdf/cbmapspratly.pdf, s. 60


41 R. Burchardt, „Spratly…”,s. 3-6


42 Tong Hum Kang, „Vietnam…”, s. 16


43 L. Łukaszuk, „Spory i konflikty…”, s. 159


44 Ibidem, s. 159


45 „The Free Dictionary”, „Spratly Islands”, http://encyclopedia.thefreedictionary.com/Spratly%20Islands


46 Tłumaczenie własne


47 D. Whiting, “The Spratly…”, s. 906


48 L. Łukaszuk, “Współczesne…”, s. 115


49 J.T. Collins, „Slow Siege of the Spratly Islands: China’s Soutch China Sea Strategy”, http://handle.dtic.mil/100.2/ADA380048, s. 4


50 Jason Hutchison, „The South China Sea: Confusion in Complexity”, http://www.politicsandgovernment.ilstu.edu/conference/confinalupl/Hutchison1.doc


51 por. Christopher C. Joyner, „ The Spratly Islands Dispute in the South China Sea: Problems, Policies, and Prospects for Diplomatic Accommodation”, http://www.stimson.org/japan/pdf/cbmapspratly.pdf


52 E. Haliżak, „Spór…”, s. 190-191


53 L. Łukaszuk, „Spory i konflikty…”, s. 158-159


54 D. Whiting, „The Spratly…”, s. 909-910


12


Chińskie roszczenia terytorialne na Morzu Południowochińskim

2010-01-31 Komentarze wyłączone


  1. Geograficzne uwarunkowania konfliktu



Spory terytorialne na Morzu Południowochińskim o statusie międzynarodowym, których stroną są Chiny dotyczą trzech kwestii. Są to roszczenia terytorialne do archipelagu Spratly, wysp Paracelskich oraz spór o podział wód Zatoki Tonkijskiej1. Chińska Republika Ludowa wysuwa także roszczenia do archipelagów Pratas i Macclesfield Bank, ale ponieważ drugą stroną sporu jest Republika Chińska na Tajwanie, która nie stanowi podmiotu prawa międzynarodowego, spory te nie mają statusu sporu międzynarodowego2.


Morze Południowochińskie ma powierzchnię 2,24 mln km². Jest to obszar o ogromnym znaczeniu strategicznym. Przebiegają tu kluczowe linie transportu morskiego, które łączą Azję Wschodnią i Północno-Wschodnią z Oceanem Indyjskim i Bliskim Wschodem. Przechodzi przez nie około 15% światowego handlu. Rocznie przepływa tędy ponad 41 tys. statków handlowych, czyli dwa razy więcej niż w przypadku Kanału Sueskiego3. Na Morzu Południowochińskim znajduje się ponad 200 opisanych wysp i raf, z czego ponad połowa należy do archipelagu Spratly.4


Wyspy Paracelskie (chiń. Xisha Islands, wietn. Hoang Sa ) leżą w północno-zachodniej części akwenu, ok. 200 km na południe od Hajnanu i 350 km na wschód od wietnamskiego portu Da Hang5. Składają się z dwóch grup wysp. Amphitrite tworzą wyspy Lincolna, Woody i Rocky, 5 mniejszych wysp oraz podwodne rafy koralowe. Grupa Crescent to 7 wysepek, z których najważniejsze to Tryton oraz Pattle (częściowo zamieszkana)6. Linia brzegowa wynosi 526 km7.


Wyspy Spratly (chiń. Nansha, wietn. Truong Sa Wyspy Koralowe) to archipelag w którego skład wchodzi 22 większych wysp oraz ponad 400 wysepek, raf, ławic, skał koralowych i atoli położonych 1500 km na południe od ChRL i 330 km na południowy zachód od linii brzegowej Wietnamu8 (w literaturze panuje znaczna rozbieżność odnośnie ich dokładnej liczby, niektóre źródła szacują ich liczbę na ok. 100, jeszcze inne na ok. 200). Są one rozproszone na powierzchni ponad 410 tys. km². Ich łączna powierzchnia wynosi niespełna 5 km², linia brzegowa 926 km9. W większości nie nadają się nawet do tymczasowego zamieszkania i nie spełniają definicji wyspy wg Konwencji o Prawie Morza10, ponieważ nie pozostają ponad powierzchnią w czasie przypływu – ukształtowanie powierzchni płaskie – najwyższy punkt na wyspie Southwest Cay znajduje się na wysokości zaledwie 4 m nad poziomem morza11.


MacClesfield Bank (Zhongsha) to grupa podwodnych raf i mielizn, znajdujących się na północ od wysp Spratly i na południowy wschód od wysp Paracelskich12.


Wyspy Pratas (Dongsha, East Sand Islands) to grupa wysepek znajdujących się na środku Morza Południowochińskiego, z których najważniejsze to Pratas, North Vereker Bank i South Vereker Bank13.




2. Strategiczne znaczenie wysp na Morzu Południowochińskim




W ujęciu historycznym próby rozciągnięcia suwerenności na archipelagi Spratly i Paracele jest współczesnym fenomenem14. Były one wykorzystywane w ograniczonym zakresie przez rybaków, na co wskazują znalezione tam dowody materialne, w 1834 r. cesarz Wietnamu rozkazał wybudować tam pagodę15. Możliwości wykorzystania tych wysp do kontroli szlaków żeglugowych ze względu na rozmiar terytorium, na jakim są rozmieszczone, i bardzo małą powierzchnię samych wysp były mocno ograniczone. Jeszcze w czasach współczesnych efektywna kontrola tego obszaru jest praktycznie niemożliwa. Stewart Johnson podsumował ten stan rzeczy stwierdzeniem, że do II Wojny Światowej wartość tych wysp można było sprowadzić do wartości zasobów nawozu guano, jaki znajdował się na ich powierzchni16. Nie była to jednak mała suma, gdyż zasoby tego bardzo wartościowego nawozu na samych Paracelach szacuje się na 3,2-4,2 mln ton.17


Sytuacja ta uległa zmianie po II Wojnie Światowej. Istotny wpływ miał na to rozwój techniki wojskowej. Japonia wykorzystywała wyspy i rafy na tym akwenie jako bazy dla okrętów wojennych. O wiele większe znaczenie miał jednak rozwój prawa międzynarodowego, które zaczęło dawać coraz większe uprawnienia państwom nadbrzeżnym, stopniowo rozszerzając zasięg morza terytorialnego oraz suwerenności nad terytorium morskim przyległym do morza terytorialnego. Według Konwencji o Prawie Morza z Montano Bay z 1982 r. państwo przybrzeżne może wytyczyć strefę wyłączności ekonomicznej sięgającą aż 200 mil od wybrzeża. Rozciągnięcie suwerenności na wyspy znajdujące się na Morzu Południowochińskim dałoby możliwość kontroli szlaków handlowych łączących Azję Wschodnią i Północno-Wschodnią z Oceanem Indyjskim i Zatoką Perską. Przechodzi tamtędy 15% handlu światowego, w tym 27% handlu Chińskiej Republiki Ludowej i 39% całego handlu Japonii. Szczególne znaczenie mają te szlaki dla bezpieczeństwa energetycznego tych państw. Przechodzi przez nie aż 80% dostaw ropy naftowej dla Japonii, Republiki Korei i Republiki Chińskiej na Tajwanie18.


Niezwykle istotny w tym kontekście jest fakt, że Morze Południowochińskie jest bardzo bogate zarówno w zasoby żywe jak i nieożywione organiczne i nieorganiczne. Jednym z najważniejszych surowców występujących na jego obszarze jest ropa naftowa. Dopiero w drugiej połowie XX w. wydobycie ropy naftowej z zasobów podmorskich stało się technicznie możliwe i opłacalne. Począwszy od 1968 przeprowadzane były pod auspicjami OZN badania geologiczne dna morskiego. Zasoby ropy naftowej zostały odkryte w 1976 r. na Reed Bank, a wydobycie rozpoczęły Filipiny w 1979 r. Chiny rozpoczęły własne wiercenia niezależnie w roku 197119. Zasoby ropy naftowej do dziś nie są oszacowane z dokładnością choćby do rzędu wielkości. Chińskie raporty sugerują ich wielkość na 100-200 mld baryłek, badania amerykańskie z lat 90-tych sugerują poziom 28 mld baryłek. Obecnie udokumentowano zasoby o łącznych rozmiarach 7,7 mld baryłek20. Biorąc pod uwagę stale rosnące zapotrzebowanie na surowce energetyczne wśród państw regionu, kontrola nad tym terytorium ma bardzo istotne znaczenie dla ich bezpieczeństwa energetycznego.


Kolejnym ważnym surowcem, który występuje w znacznej ilości na Morzu Południowochińskim jest gaz ziemny. Jego łączne zasoby udokumentowane i nieudokumentowane wg źródeł amerykańskich wynoszą 262 bln stóp sześciennych21.


Odnawialne zasoby żywe są jednym z podstawowych źródeł pożywienia dla ponad 500 mln ludzi mieszkających w tym regionie. Rocznie odławia się ok. 5 mln ton ryb (10% światowych połowów). Największy udział ma w nich Chińska Republika Ludowa – 3 mln ton22. Wyspy Spratly są szczególnie dogodnym miejscem do założenia baz rybackich – warto wspomnieć, że ponad 90% ryb poławia się na obszarze wyłącznych stref ekonomicznych.23


Kontrola nad bogactwami naturalnymi Morza Południowochińskiego jest szczególnie ważna dla Chińskiej Republiki ludowej ze względu na szybki rozwój gospodarczy i demograficzny. Obecnie węgiel pokrywa 80% potrzeb energetycznych, jednak ropa naftowa jest postrzegana jako warunek konieczny modernizacji. Korzystanie z morskich zasobów żywych jest konieczne, gdyż pomimo ogromnego terytorium, tylko 10% powierzchni ChRL to ziemie uprawne, z których połowa to ziemie niskiej jakości24. Znaczenie wysp na Morzu Południowochińskim dla ChRL jest tak wielkie nie tylko ze względu na ich strategiczną pozycję, ale także dlatego, że „każda rafa i wyspa jest połączona z rozległym obszarem wód terytorialnych i wyłącznej strefy ekonomicznej, które są nieocenione”25.







  1. Chińskie roszczenia terytorialne wobec roszczeń pozostałych stron sporu





W kwestii roszczeń do wysp na Morzu Południowochińskim Chińska Republika Ludowa i Republika Chińska na Tajwanie zajmują podobne stanowisko. Oba podmioty uznają bowiem istnienie jednych Chin, które powinny zajmować swoje „historyczne” ziemie. Prawa Chin do wysp Spratly i Paracelskich uzasadniają argumentami historycznymi. Źródła archeologiczne wskazują, że chińscy rybacy i kupcy korzystali z tych wysp już za czasów dynastii Han ( 206 p.n.e – 220 A.D.). Kroniki „Han Shu” zawierają opis pięciomiesięcznej podróży żeglarzy chińskich w te rejony.26 W latach 1405-1433 cesarze z dynastii Ming wysłali na Morze Południowochińskie 7 ekspedycji27. ChRL nie uznaje nierównoprawnego traktatu z 6 lipca 1887 r. z Francją, który regulował podział wód Zatoki Tonkijskiej (Beibuwan) włączając 2/3 do francuskich Indochin. Odnośnie wysp Spratly, traktat ten przyznał je Chinom, ale zarówno Chiny jak i Wietnam uznały ten układ za nierównoprawny i w związku z tym nieaktualny i nie mający mocy prawnej28. Chiny nie uznają skutków traktatu z 1887 odnośnie Zatoki Tonkijskiej stwierdzając: „Obszary morskie nie były tu nigdy dzielone”29. ChRL opiera swoje roszczenia do wód Zatoki Tonkijskiej na Konwencji o Prawie Morza z Montano Bay, żądając wytyczenia 200-milowe (370 km) strefy ekonomicznej wokół wyspy Hajnan, mimo iż leży ona w odległości zaledwie 270 km od wybrzeża Wietnamu30. Oficjalnym stanowiskiem ChRL w kwestii sporów o te obszary jest „Ustawa Chińskiej Republiki Ludowej o morzu terytorialnym i strefie przyległej” „Ustawa Chińskiej Republiki Ludowej o morzu terytorialnym i strefie przyległej”31. Artykuł 2 stwierdza:


”(…) W skład terytorium lądowego Chińskiej Republiki Ludowej wchodzi stały ląd Chińskiej Republiki Ludowej, wyspy przybrzeżne, Tajwan wraz ze wszystkimi wyspami przynależnymi łącznie z wyspami Diaoyu, Penghu, Dongsha, Xisha, Zhongsha i Nansha, jak również inne wyspy przynależne do Chińskiej Republiki Ludowej (…)”


Z kolei artykuł 3 określa szerokość morza terytorialnego ChRL na 12 mil morskich, a w kwestii wyznaczania linii bazowych stwierdza:


„Metoda prostych linii bazowych polegająca na wyznaczaniu wszystkich linii prostych łączących sąsiadujące punkty bazowe będzie użyta przy wyznaczaniu linii bazowych morza terytorialnego Chińskiej Republiki Ludowej”




Zapisy tej ustawy nie wspominają w ogóle o istnieniu sporów międzynarodowych odnośnie wysp wymienionych w artykule 2. Jest to próba rozwiązania sporów metodą faktów dokonanych, poza tym daje ona uprawnienie podmiotom prawa wewnętrznego do podejmowania wobec tych wysp działań takich, jak gdyby ich przynależność do ChRL nie budziła wątpliwości. Zastrzeżenia budzą też postanowienia odnośnie wytyczania linii bazowych. Artykuł 7 punkt 4 Konwencji o Prawie Morza z 1982 r. stwierdza, że


„proste linie bazowe nie powinny być prowadzone od i ze wzniesień nie leżących stale nad poziomem morza, o ile nie zostały na nich wzniesione latarnie morskie lub podobne instalacje, lub z wyjątkiem przypadków kiedy wyznaczenie tych prostych linii bazowych uzyskało powszechne uznanie międzynarodowe”32


W przypadku wysp Spratly i Paraceli nie zachodzi ten drugi warunek. Aby pierwszy z nich został spełniony, Chiny dokonały fortyfikacji np. zatapianych w czasie przypływu raf Mischief i Johnsona, uzasadniając to celami naukowymi i interesem rybaków. Są to działania dążące do obejścia postanowień Konwencji o Prawie Morza, prowadzące do wzrostu napięć i podważające prestiż i praktyczne znaczenie Konwencji33.


Zastrzeżenia budzi też sam fakt zastosowania metody prostych linii bazowych wobec wysp położonych na morzu otwartym. Artykuł 47 punkt 1 daje prawo do stosowania tej metody wobec wysp i raf jedynie państwom archipelagowym, stosowanie ich przez państwo lądowe jest pewną nadinterpretacją postanowień konwencji, nawet jeśli nie jest sprzeczne z jej postanowieniami. Najpoważniejsze konsekwencje dla pozostałych państw wynikałyby z zastosowania tych postanowień wobec archipelagu Spratly, który jest najbardziej rozproszony. Oznaczałoby to włączenie do morza terytorialnego ChRL ogromnego obszaru Morza Południowochińskiego w jego przewężeniu, w bezpośrednim sąsiedztwie cieśniny Balabac, dając ChRL możliwość w razie konfliktu zbrojnego praktycznego zablokowania szlaków handlowych przebiegających przez ten akwen.


W 1996 r. władze ChRL posunęły się jeszcze dalej, publikując „Deklarację rządu Chińskiej Republiki Ludowej”, ogłaszając ustanowienie 200-milowej wyłącznej strefy ekonomicznej wokół Wysp Paracelskich. Jednak tak ekspansywne roszczenia nie znajdują uzasadnienia w Konwencji o Prawie Morza z 1982 r. Odnośnie Wysp Spratly, władze ChRL zadeklarowały, że określą swoje stanowisko później, co do tej pory nie nastąpiło34.




Wietnam tak samo jak ChRL zgłasza roszczenia do całego archipelagu Spratly i wysp Paracelskich powołując się na argumenty historyczne. W kwestii podziału wód Zatoki Tonkijskiej Wietnam domaga się respektowania konwencji chińsko-francuskiej o delimitacji granicy z 1887 r., która linię podziału przeprowadziła wzdłuż południka 108° 3´ E, blisko wyspy Hajnan, przyznając Wietnamowi 2/3 wód zatoki35.


Wietnam uważa wyspy Spratly i Paracele za integralną część swojego terytorium. Już w 1816 r. cesarz Wietnamu ogłosił publicznie panowanie nad Paracelami i polecił wywiesić na nich swoją flagę36. Zostały one włączone w lipcu 1938 r. do francuskich Indochin na mocy jednostronnej deklaracji Francji. Część Paraceli została zajęta w 1946 r. przez Kuomintang (po wycofaniu się Japonii), pozostała część została przekazana Wietnamowi przez Francję w 1956 r.37. Wyspy Spratly zostały objęte administracyjnie w posiadanie przez Francję w 1929 r. W 1930 r. zostały przejęte przez marynarkę wojenną, a w 1933 r. Francja oficjalnie ogłosiła aneksję 9 spośród wysp archipelagu. Spowodowało to zdecydowany protest rządu Chin, został on jednak odrzucony.38 Wietnam uważa, że prawa suwerenne do tych wysp przejął od Francji po uzyskaniu niepodległości w 1954 r. (Francja utrzymuje, że dotyczyło to tylko Paraceli)39.


Podstawą roszczeń Filipin są postanowienia Konwencji o Prawie Morza z 1982 r. oraz zasada terra nullius imperia (obszar nie podlegający niczyjej władzy)40. Pierwsze roszczenia do części archipelagu Spratly Filipiny zgłosiły na forum ONZ w 1946 r. W 1956 r. obywatel Filipin Thomas Cloma proklamował powstanie Wolnego Kraju (Kalayaan), który obejmował 33 obiekty archipelagu, m.in. Pagasa, Itu Aba. W 1972 r. Kalayaan został oficjalnie inkorporowany przez Filipiny. Filipiny uzasadniają swoje roszczenia tym, że kiedy Japonia zrzekła się suwerenności nad tymi wyspami w 1951 r., stały się one ziemią niczyją. Powołują się na zapisy Konwencji o Prawie Morza z 1982 r. stwierdzając, że zajęte wyspy leżą wewnątrz ich linii podstawowych wytyczonych zgodnie z postanowieniami tej konwencji. Podważają też geograficzną przynależność tych wysp do archipelagu Spratly powołując się na definicję łańcucha wysp41.


Malezja zgłasza roszczenia do części archipelagu, która leży wewnątrz jej szelfu kontynentalnego i wyłącznej strefy ekonomicznej. Na podobnej podstawie Brunei zgłasza roszczenia do Louisa Reef42. Jest kwestią sporną, czy roszczenia te znajdują uzasadnienie w Konwencji o Prawie Morza z 1982 r. czy też są jej nadinterpretacją.


Indonezja nie jest stroną w sporze o wyspy Spratly i Paracelskie, ale roszczenia ChRL dotyczące wyłącznych stron ekonomicznych rozszerzają się na część indonezyjskiej wyłącznej strefy ekonomicznej, obejmując m.in. złoża gazu ziemnego Natuna43.







  1. Zarys historyczny konfliktu o archipelagi Spratly i Paracele





Jak zostało już wspomniane, w latach 30-tych XX wieku Francja jednostronnie objęła w posiadanie wyspy Spratly i Paracele. Rząd chiński nie mógł temu zapobiec ze względu na toczącą się na terytorium Chin wojnę z Japonią. Jednak już w marcu 1939 r. Japonia przejęła te wyspy szykując się do wojny na Pacyfiku, a na największej z nich, Itu Aba zbudowała bazę łodzi podwodnych44. Po kapitulacji Japonia zrzekła się praw do wysp na Morzu Południowochińskim, co zostało potwierdzone w traktacie pokojowym z San Francisko z 1951 r. Rząd Kuomintangu uznał, że zrzeczenie to oznacza objęcie tych wysp w posiadanie przez swojego „historycznego właściciela”, czyli Chiny. W 1946 r. wojska Kuomintangu zajęły część Paraceli, skąd zostały wyparte w 1950 r. przez siły zbrojne Chińskiej Republiki Ludowej. W 1947 r. rząd Kuomintangu opublikował mapę, z której wynikało, że archipelag Spratly w całości należy do Chin, a większość Morza Południowochińskiego stanowi chińskie wody terytorialne. Jednocześnie wojska Kuomintangu zajęły wyspę Itu Aba, z której się następnie wycofały w r. 1948 r. Garnizon Republiki Chińskiej, już po ewakuacji z kontynentu na Tajwan, powrócił na Itu Aba w 1956 r. i pozostał tam do chwili obecnej, w zredukowanej sile z 600 do 110 żołnierzy45. Francja nie uznała tej argumentacji, na co powołuje się obecnie Wietnam uzasadniając swoje roszczenia. W roku 1956 rząd Wietnamu Południowego oficjalnie przejął od Francji kontrolę nad częścią Paraceli, która nie znajdowała się pod kontrolą ChRL, oraz zajął wyspę Spratly. W tym samym roku rząd Wietnamu Północnego zgłosił roszczenia do wysp na Morzu Południowochińskim, przy braku sprzeciwu ChRL, co wynikało ze współpracy ideologicznej i politycznej obu państw komunistycznych46. W 1956 r. do sporu włączyły się czynnie Filipiny, co zostało omówione w poprzednim rozdziale.


15 stycznia 1974 r. wojska ChRL przejęły siłą Wietnamską część Paraceli, co doprowadziło do znacznego wzrostu napięcia między tymi państwami. Już wcześniej Chińska Republika Ludowa realizowała swe roszczenia na Morzu Południowochińskim przemocą zbrojną, ale dotyczyło to wysp kontrolowanych przez wojska Republiki Chińskiej, nie miało zatem statusu międzynarodowego. Aby uniemożliwić Wietnamowi odzyskanie kontroli nad wyspami, ChRL następnie zbudował tam lotnisko, stację nasłuchu oraz garnizon wojskowy liczący ponad 100 osób47.


Kolejne starcia zbrojne miały miejsce pod koniec lat 80-tych. 8 lutego 1987 r. miała miejsce wymiana ognia między okrętami ChRL i Wietnamu. 14 marca 1987 r. ChRL zatopiła Wietnamski statek ze 120 osobami na pokładzie. W marcu 1988 r. wojska Wietnamu ostrzelały personel chiński budujący naukową stację badawczą na Fiery Cross Reef. Chiny odpowiedziały wysłaniem w ten region okrętów wojennych i zatopieniem kilku wietnamskich jednostek48. Następnie ChRL zainstalowała garnizony wojskowe na grupach wysepek Thitu, Tizard i Loalita. Rozpoczęło to wyścig zbrojeń z udziałem pozostałych stron sporu. Jednocześnie na forum ASEAN zostały podjęte akcje mające na celu złagodzenie konfliktu. W styczniu 1990 r. miało miejsce spotkanie państw ASEAN na terenie Indonezji, która choć nie zgłasza roszczeń do wysp na Morzu Południowochińskim, jest uwikłana w spór z Wietnamem o złoża gazu Natuna. W lipcu 1991 r. miało miejsce kolejne spotkanie, w poszerzonym składzie o ChRL, Wietnam, Laos i Tajwan (dzięki nieoficjalnemu charakterowi spotkania możliwe było zaproszenie obu państw chińskich). ChRL opowiadało się za utrzymaniem nieoficjalnego charakteru spotkania i traktowaniem go jako forum wymiany opinii, ponieważ negocjacje wielostronne osłabiłyby pozycję przetargową Chin. Uczestnicy spotkania zgodzili się nie podejmować jednostronnych działań i nie stosować siły dla realizacji swoich roszczeń49. W 1992 r. miał miejsce jednak wzrost napięcia związany z ustawą o morzu terytorialnym ChRL, która uznawała sporne terytoria za integralną część państwa. Jednocześnie ChRL ogłosiła, że jest przeciwna traktowaniu spotkań na forum ASEAN jako wstępu do negocjacji. Państwa ASEAN odpowiedziały Deklaracją na temat Morza Południowochińskiego, wzywającą do pokojowego rozwiązania konfliktu.


W 1995 r. ChRL podczas Regionalnego Forum ASEAN w Brunei zgodziła się respektować Międzynarodowe Prawo Morza oraz przystąpić do dialogu dwu- i wielostronnego. Od 1997 r. ma miejsce wielostronny dialog ChRL-ASEAN. W tym samym okresie miało jednak miejsce kilka incydentów zbrojnych. W 1994 r. doszło do wymiany ognia między okrętami Chin a Wietnamu na międzynarodowo uznawanych wodach terytorialnych Wietnamu. W lutym 1995 r. ChRL rozpoczęła konstrukcję umocnień na atolu Mischief Reef, do którego roszczenia zgłaszają Filipiny. Ostra reakcja Filipin i państw ASEAN spowodowały zawarcie porozumienia między ChRL a Filipinami. W kwietniu 1997 r. doszło do kolejnego incydentu. Wojska filipińskie usunęły flagę chińską i ustawiły własną, na co ChRL odpowiedziała wysłaniem w ten region floty. W styczniu 1998 r. marynarka filipin aresztowała chińskich rybaków na Scarborough Shoal, a w październiku ChRL wznowiła konstrukcję instalacji na Mischief Reef50. W lutym 1999 r. ChRL zgodziła się na rozmowy dwustronne z Filipinami w sprawie instalacji na atolu51. Trudno jednak oprzeć się wrażeniu, że jest to polityka faktów dokonanych, bowiem rozpoczęcie rozmów nie oznacza wycofania ChRL z atolu.


W związku z posunięciami ChRL Filipiny zgłosiły podczas szczytu ASEAN w Hanoi w 1998 r. projekt dokumentu o „Regułach postępowania”, zgodnie z którym strony konfliktu powinny rozwiązywać go środkami pokojowymi, w zgodzie z prawem międzynarodowym oraz utrzymać status quo, czyli nie stosować polityki faktów dokonanych. Powinien zostać wprowadzony całkowity zakaz budowy nowych instalacji wojskowych. ChRL zgodziła się na stosowanie „Reguł postępowania” tylko odnośnie Wysp Paracelskich. Podczas szczytu ChRL-ASEAN w listopadzie 2002 r. ChRL odmówiła jednak podpisania prawnie wiążącego dokumentu, odrzuciła też wietnamską propozycję zakazania budowy instalacji wojskowych. Przyjęta została jedynie ogólnikowa „Deklaracja postępowania” o woli rozwiązania sporu zgodnie z prawem międzynarodowym52.




Podsumowując należy stwierdzić, że rozwiązanie tego sporu zależy głównie od dobrej woli Chińskiej Republiki Ludowej, która jak na razie nie dokonała precyzyjnej wykładni swoich żądań, a także stosuje politykę faktów dokonanych, która w poważny sposób narusza zaufanie i stabilność w regionie. Można jednak zakładać, że ChRL będzie w coraz większym stopniu liczyć się ze zdaniem pozostałych stron konfliktu i nie podejmować jednostronnych działań, zwłaszcza wobec perspektywy powstania strefy wolnego handlu ASEAN-ChRL. Korzyści z rozwoju współpracy mogą bowiem przeważyć nad korzyściami wynikającymi z jednostronnego rozwiązania sporu.


BIBLIOGRAFIA




Jan Rowiński, „Morze Południowochińskie – region potencjalnego konfliktu w Azji”, Warszawa 1990


Leonard Łukaszuk, „Współczesne spory i konflikty międzynarodowe dotyczące obszarów morskich. Wybrane zagadnienia prawne i polityczne”, Gdynia 2004, s. 103




Edward Haliżak, „Spór o archipelagi na Morzu Południowochińskim – znaczenie dla międzynarodowego prawa morza i bezpieczeństwa w regionie”, (w: ) E. Haliżak, R. Kuźniar (red.), „Prawo, instytucje i polityka w procesie globalizacji. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi Simonidesowi”, Warszawa 2003




Leonard Łukaszuk, „Spory i konflikty o obszary morskie”,w: „Problemy społeczno-religijne świata na progu trzeciego tysiąclecia, Krynica Morska 2002




Robert E. Schuetz, „The Spratly Islands Dispute and Implications for U.S. National Security”, ADA308510.pdf




Michael Studeman, „Calculating China’s Advances In the South China Sea. Identifying the Triggers of Expansionism”, http://www.nwc.navy.mil/press/Review/1998/spring/art5-sp8.htm




Robert W. Burchardt, „Spratly Island Conflict”, http://handle.dtic.mil/100.2/ADA309026.pdf




J.T. Collins, „Slow Siege of the Spratly Islands: China’s Soutch China Sea Strategy”, http://handle.dtic.mil/100.2/ADA389080




Jason Hutchison, „The South China Sea: Confusion in Complexity”, http://www.politicsandgovernment.ilstu.edu/conference/confinalupl/Hutchison1.doc




Christopher C. Joyner, „ The Spratly Islands Dispute in the South China Sea: Problems, Policies, and Prospects for Diplomatic Accommodation”, http://www.stimson.org/japan/pdf/cbmapspratly.pdf




Larry W. Coker, „The Spratly Islands Dispute: Can ASEAN provide the framework for a solution?”, http://handle.dtic.mil/100.2/ADA308657.pdf




CIA – The Word Factbook”, http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/




The Free Dictionary”, “http://encyclopedia.thefreedictionary.com/






1 Leonard Łukaszuk, „Współczesne spory i konflikty międzynarodowe dotyczące obszarów morskich. Wybrane zagadnienia prawne i polityczne”, Gdynia 2004, s. 103


2 Edward Haliżak, „Spór o archipelagi na Morzu Południowochińskim – znaczenie dla międzynarodowego prawa morza i bezpieczeństwa w regionie”, (w: ) E. Haliżak, R. Kuźniar (red.), „Prawo, instytucje i polityka w procesie globalizacji. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi Simonidesowi”, Warszawa 2003, s. 175


3 Ibidem, s. 184


4 „The Free Dictionary”, “http://encyclopedia.thefreedictionary.com/Soutch%20China%20Sea.htm”


5 Edward Haliżak, „Spór…”, s. 175


6 Ibidem, s. 175-176



8 Robert E. Schuetz, „The Spratly Islands Dispute and Implications for U.S. National Security”, ADA308510.pdf, s. 1


9 „CIA – The Word Factbook – Spratly Islands”, http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/pg.html


10 “Article 121

REGIME OF ISLANDS

1. An island is a naturally formed area of land, surrounded by water, which

is above water at high tide.”, cyt. za: http://www.oceanlaw.net/texts/losctxt.txt


11 „CIA – The Word Factbook – Spratly Islands”




14 Michael Studeman, „Calculating China’s Advances In the South China Sea. Identifying the Triggers of Expansionism”, http://www.nwc.navy.mil/press/Review/1998/spring/art5-sp8.htm


15 E. Haliżak, „Spór…”, s. 176-177


16 Michael Studeman, „Calculating…”


17 Jan Rowiński, „Morze Południowochińskie – region potencjalnego konfliktu w Azji”, Warszawa 1990, s. 15


18 E. Haliżak, „Spór…”, s. 185


19 M. Studeman, „Calculating…”


20 E. Haliżak, „Spór…”, s. 186


21 „South China Region”, United States Energy Information Administration, za: E. Haliżak, “Spór o archipelagi…”, s. 187


22 E. Haliżak, „Spór…”, s. 187


23 J. Rowiński, „Morze Południowochińskie…”, s. 15


24 M. Studeman, „Calculating…”


25 John W. Garver, "China’s Push through the South China Sea: The Interaction of Bureaucratic and National Interests," The China Quarterly, December 1992, p. 1019., za: M. Studeman, “Calculating…”


26 J. Rowiński, „Morze Południowochińskie…”, s. 34


27 Robert W. Burchardt, „Spratly Island Conflict”, http://handle.dtic.mil/100.2/ADA309026.pdf, s. 2


28 E. Haliżak, „Spór…”, s.177-178


29 L. Łukaszuk, „Współczesne spory…”, s.107


30 Ibidem, s. 107


31 „Ustawa Chińskiej Republiki Ludowej o morzu terytorialnym i strefie przyległej przyjęta podczas 24. spotkania Stałego Komitetu Siódmego Narodowego Kongresu Ludowego Chińskiej Republiki Ludowej dnia 25 lutego 1992 roku”, (w: ) E. Haliżak, R. Kuźniar (red.), „Prawo, instytucje i polityka w procesie globalizacji. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi Simonidesowi”, Warszawa 2003, s. 194-197


32 Tłumaczenie własne, na podst: http://www.oceanlaw.net/texts/losctxt.txt


33 L. Łukaszuk, „Spory i konflikty o obszary morskie”,w: „Problemy społeczno-religijne świata na progu trzeciego tysiąclecia, Krynica Morska 2002


34 E. Haliżak, „Spór…”, s. 181


35 L. Łukaszuk, „Współczesne spory…”, s. 107


36 J. Rowiński, „Morze Południowochińskie…”, s.41


37 E. Haliżak, „Spór…”, s. 176-177


38 J. Rowiński, „Morze Południowochińskie…”,s. 46-47


39 R. Burchardt, „Spratly…”,s. 3-6


40 L. Łukaszuk, „Spory i konflikty…”, s. 159


41 „The Free Dictionary”, „Spratly Islands”, http://encyclopedia.thefreedictionary.com/Spratly%20Islands


42 J.T. Collins, „Slow Siege of the Spratly Islands: China’s Soutch China Sea Strategy”, http://handle.dtic.mil/100.2/ADA389080, s. 4


43 Jason Hutchison, „The South China Sea: Confusion in Complexity”, http://www.politicsandgovernment.ilstu.edu/conference/confinalupl/Hutchison1.doc


44 E. Haliżak, „Spór…”, s. 178


45 Christopher C. Joyner, „ The Spratly Islands Dispute in the South China Sea: Problems, Policies, and Prospects for Diplomatic Accommodation”, http://www.stimson.org/japan/pdf/cbmapspratly.pdf, s. 60


46 E. Haliżak, „Spór…”, s. 177


47 Ibidem, s. 177


48 Christopher C. Joyner, „The Spratly Islands…”, s. 71-72


49 Larry W. Coker, „The Spratly Islands Dispute: Can ASEAN provide the framework for a solution?”, http://handle.dtic.mil/100.2/ADA308657.pdf, s. 20


50 J.Hutchison, „The South China Sea…”


51 Christopher C. Joyner, „ The Spratly…”, s. 75


52 E. Haliżak, „Spór…”, s. 190-191


11


Spór japońsko-chiński o wyspy Senkaku/Diaoyu

2010-01-30 Komentarze wyłączone


1. Uwarunkowania geograficzne sporu


Wyspy określane w języku japońskim Senkaku albo Senkaku-Shoto nazywane są w języku chińskim Diaoyu/Diaoyutai, a na Tajwanie określane jako Diaoyutai Lieyu. W tekstach naukowych i publicystycznych są one określane zarówno wersją chińską jak i japońską, albo tylko jedną z nich. Funkcjonuje również nazwa „Pinnacle Islands”, stosowana np. przez dr Linusa Hagstroema ze Szwedzkiego Instytutu Stosunków Międzynarodowych1.


Senkaku/Diaoyu to grupa pięciu małych, niezamieszkanych wysepek pochodzenia wulkanicznego i trzech skał, o łącznej powierzchni 7 km², położonych na Morzu Wschodniochińskim pomiędzy 25°58′ a 25°41’45" szerokości geograficznej północnej, oraz między 123°27’45" a 124°41’30" długości geograficznej wschodniej. Leżą one w odległości 170 km na północny wschód od Tajwanu, 170 km na północ od wysp Ishigaki oraz 410 km na zachód od Okinawy. Geograficznie należą one części azjatyckiego szelfu kontynentalnego przylegającego do wyspy Tajwan, natomiast od japońskich wysp Ryukyu są oddzielone rowem oceanicznym2.


Wyspy zaliczane do grupy Senkaku Diaoyu znane są pod japońskimi nazwami Kubashima/Kobisho, Taishojima/Akao-sho, Uotsuri Shima, Kita Koshima, Minami Koshima. Odpowiadające im nazwy w języku chińskim to kolejno: Huang Weiyu, Chiweiyu, Daioyi Dao, Bei Xiaodao i Nan Xiaodao. Skały noszą nazwy odpowiednio w języku japońskim: Okino Kitaiwa, Okino Manamiiwa i Tobise, a w języku chińskim: Dabeixiao Dao, Danan Xiaodao i Feilai Dao.3


Największa z nich, Uotsuri Shima ma ponad 3 km długości i ok. 1,5 km długości. Jej powierzchnia to 4,319 km². Znajduje się na niej najwyższe wzniesienie w całym archipelagu – 383 m n.p.m. Powierzchnia wyspy jest skalista, pokryta skąpą roślinnością. Brak na niej źródeł wody pitnej.4 Druga pod względem wielkości jest Kubashima: 1,08 km². Jej najwyższy punkt wznosi się 129 m n.p.m. Rozmiary pozostałych wysepek są nieznaczne5.


W 1969 r. został opublikowany raport Komisji Ekonomicznej OZN d/s Azji i Dalekiego Wschodu, poprzedzony wieloletnimi badaniami geologicznymi dna morza, z którego wynikało, że na Morzu Wschodniochińskim znajdują się bogate zasoby ropy naftowej. Ich zasięg określono na ok. 518 tys. km², a grubość na 1500-2500 km6, przy czym największe ich zasoby znajdują się w okolicach wysp Senkaku – wstępne analizy wskazywały na możliwość pozyskania ok. 50 tys. baryłek ropy z km².7 Wyspy, które do tej pory miały znaczenie marginalne, zyskały w tym momencie duże znaczenie strategiczne i stały się przedmiotem sporu chińsko-japońskiego.






2. Historia wysp Senkaku/Diaoyu do 1971 r.


Najstarszym dokumentem w których wspomniane są wyspy Senkaku/Diaoyu jest opis wyprawy żeglarza chińskiego Shun Feng Hsiang Sunga z 1403 r. Mapy chińskie z tego okresu zaliczają te wyspy do łańcucha Ryukyu. Wyspy te były uważane z punktu widzenia administracyjnego za część Tajwanu i wykorzystywane były przez rybaków chińskich jako schronienie podczas sztormów.8 Były też wykorzystywane jako punkt orientacyjny w nawigacji morskiej. Potwierdza to opis wyprawy morskiej wysłannika cesarza chińskiego, Chen Kana, na Ryukyu „Notatki z misji imperialnej na Ryukyu” z 1532 r. Dokument zawiera nazwy mijanych wysp po opuszczeniu wód Tajwanu: Diaoyutai, Huang Weiyu, Chiweiyu. Następną napotkaną wyspą była Kume. Towarzyszy temu zapis : „Należy ona do Ryukyu
.9 Wynika z tego jasno, że wyspy Diaoyu nie były uważane za część Ryukyu, co nie oznacza automatycznie, że były uznawane za część Chin. Należy pamiętać, że wyspy te były niezamieszkane, nie przedstawiały więc wielkiej wartości gospodarczej. W innym miejscu dokument zawiera zapis: “Widzimy czarny ocean pod nami. Przewodnik mówi, że po przepłynięciu tych czarnych wód, opuścimy terytorium Chin. W tej części podróży możemy zobaczyć grupę wysp, których nie możemy ujrzeć w powrotnej podróży”.10 Jeśli ten fragment odnosi się do wysp Diaoyu, co jest dosyć prawdopodobne, można stąd wywnioskować, że nie były one uważane za część Chin, lecz raczej za terytorium niczyje, niemniej jednak prof. Kiyoshi Inoue wyciąga z analizy całego dokumentu wnioski, że były one terytorium Chińskim, co więcej, uważa, że ponieważ pierwszy wysłannik cesarski na Ryukyu został wysłany w 1372 r., a wyruszył tą samą trasą co Chen Kan, oznacza to że najprawdopodobniej już wtedy wyspy były odkryte.11 Są to jednak daleko idące hipotezy wyciągane z analizy tekstu, który nie jest przecież oficjalnym urzędowym dokumentem, ale opisem wyprawy morskiej.


Pod rządami dynastii Qing Tajwan został ostatecznie podbity i włączony do Chin „wraz z okolicznymi wyspami”12. Wyspy te jednak nadal nie były wykorzystywane gospodarczo. Za rządów cesarzowej Cixi wyspy Diaoyu miały być przekazane jednemu z mandarynów „celem zbierania ziół”, brak jednak wiarygodnych dowodów na potwierdzenie tego zdarzenia.13


Wkrótce jednak wyspy te znalazły się w strefie działania Japonii. Już w 1590 r. gen. Hidoyoshi podbił królestwo Ryukyu i ustanowił stan kolonialnej zależności od Japonii, władcy Ryukyu nadal uznawali się jednak za wasali cesarza Chin. Stan zależności od Japonii został zniesiony na kilka lat po klęsce marynarki japońskiej w bitwie z chińską flotą w 1598 r.14, później jednak został przywrócony i trwał aż do drugiej połowy XIX w., kiedy w latach 1872-1879 rząd japoński włączył siłą królestwo Ryukyu do Japonii pod nazwą Prefektury Okinawy. Spowodowało to zdecydowany protest Chin. Rozpoczęły się negocjacje chińsko-japońskie w sprawie ewentualnego podziału Ryukyu, jednak nie przyniosły one rezultatu, zaś wybuch wojny chińsko-japońskiej uczynił aneksję Ryukyu faktem dokonanym15. Przejęcie przez Japonię w 1874 r. siłą łańcucha wysp Ryukyu nie objęło jednak wysp Diaoyu.16


Zajęcie Ryukyu rozszerzyło strefę działania japońskich przedsiębiorców. W 1884 obywatel Japonii, Tatsushiro Koga odkrył, że wyspę Diaoyu Dao zamieszkuje ogromna ilość albatrosów, których pióra miały wartość handlową, rozpoczął więc ich pozyskiwanie. W 1894 r., miesiąc po wybuchu wojny japońsko-chińskiej, złożył w prefekturze Okinawy podanie o wydzierżawieniu mu wyspy Diaoyu Dao. Jego podanie zostało odrzucone, ponieważ „nie było jasne, czy wyspy te należą do cesarstwa Japonii”17. Tatsushiro Koga odwołał się od tej decyzji do ministra spraw wewnętrznych oraz ministra rolnictwa i handlu, jednak jego podanie zostało ponownie odrzucone, ponieważ status wyspy Diaoyu Dao był „niepewny”18. Według japońskich źródeł trwały jednocześnie badania nad stwierdzeniem, czy wyspy te nie należą przypadkiem do Chin. Zakończyły się one stwierdzeniem, że wyspy te stanowią terra nullius, mogą więc bez przeszkód zostać włączone do Japonii, co nastąpiło decyzją rządu Japonii 14 stycznia 1895 r. 17 kwietnia tego samego roku został podpisany traktat z Shimonoseki, na mocy którego Chiny zmuszone zostały przekazać Japonii Tajwan, Półwysep Liaotuński oraz Peskadory19, nie ma w tym traktacie jednak wzmianki o wyspach Diaoyu, z czego wynikałoby, że zostały one zajęte niezależnie od toczącej się wojny chińsko-japońskiej.


Tatsushiro Koga otrzymał zgodę na dzierżawę we wrześniu 1896 r. Cztery lata później, z 1900 r. Tsune Kuroiwa nadał wyspom Diaoyu i znajdującym się pomiędzy nimi rafom japońską nazwę „Senkaku”. Od są one nazywane w japońskich dokumentach wyspami Senkaku, nadano też poszczególnym wyspom japońskie nazwy, wcześniej posługiwano się nazwami chińskimi.20


Podczas II Wojny Światowej Wielka Trójka zadecydowała na spotkaniu w Kairze w 1943 r., a następnie podczas konferencji w Poczdamie 1945 r., że Japonia musi zwrócić wszystkie terytoria zagarnięte podczas „ery imperialistycznej”. Te porozumienia zostały potwierdzone w artykule 2 traktatu pokojowego z San Francisco z 1951 r.21 Traktat nie wymienia jednak z nazwy wysp Diaoyu/Senkaku, kwestią sporną jest więc, czy jego zapisy odnoszą się także po nich. Wyspy te na mocy artykułu 3 traktatu znajdowały się wraz z wyspami Ryukyu pod administracją USA, zostały przekazane Japonii na mocy porozumienia z roku 1971





3. Chińskie roszczenia do wysp Diaoyu/Senkaku


Chińskie roszczenia do wysp Diaoyu/Senkaku opierają się na argumentach historycznych. Zarówno Chińska Republika Ludowa, jak i Republika Chińska na Tajwanie twierdzą, że wyspy te były uważane za część Chin przed 1895 r. Wyspy te znajdowały się w chińskiej strefie działania od roku 1372, od kiedy Chiny rozpoczęły wysyłanie misji imperialnych na Ryukyu celem uznania nowego władcy. Do 1866 r. miały miejsce 24 takie misje. Wyspy znane jako Diaoyu służyły jako punkty nawigacyjne, miały być również wykorzystywane jako schronienie przez chińskich rybaków oraz jako część systemu obrony wybrzeży Chin przed japońskimi piratami i przemytnikami. Cesarz chiński w 1856 r. utworzył siły operacyjne, które miały zlikwidować napaści piratów japońskich. Z faktu tego wynika jednak, że wyspy Diaoyu były w większym stopniu w sferze działania piratów japońskich niż wojsk chińskich. Cesarzowa Cixi miała również przekazać w 1893 r. 3 wyspy jednemu z mandarynów, który chciał zorganizować na nich zbiór ziół, brak jednak przekonujących dowodów na to, że działalność ta była prowadzona.22


Według chińskiego stanowiska włączenie wysp Diaoyu do Japonii w 1895 r. miało ścisły związek z działaniami wojennymi, a ich zabór sankcjonował traktat pokojowy z Shimonoseki z kwietnia 1895 r. Takiej interpretacji broni prof. Kiyoshi Inoue, interpretując odmowę wydzierżawienia jednej z wysp przedsiębiorcy Tatsushiro Koga w 1894 r. jako dowód, że wyspy te były uważane za część Chin. Prof. Inoue interpretuje stwierdzenie, że status wysp jest „niepewny” w ten sposób, że ich status mógł być „niepewny” tylko wtedy, gdyby uważano, że należą one do Chin, inaczej nic nie stałoby na przeszkodzie, aby je inkorporować do Japonii. Słowo „niepewny” mogłoby oznaczać plany odebrania tych wysp Chinom, co zostało uczynione w następnym roku. Ponieważ wyspy zostały odebrane Chinom na mocy traktatu z Shimonoseki, odnoszą się więc do nich postanowienia konferencji w Kairze i Poczdamie oraz Traktatu z San Francisco. Wyspy te więc w sposób nie budzący wątpliwości stanowią chińskie terytorium. Nie powinno się też stosować do nich nazwy „Senkaku”, nie ma ona bowiem charakteru historycznego, gdyż została nadana wyspom dopiero w 1900 r.23


Chiny twierdzą, że wyspy Diaoyu/Senkaku zawsze były uważane za podlegające administracji Tajwanu. Republika Chińska na Tajwanie powołuje się dodatkowo na orzeczenie sądu w Tokio z 1944 r., które stwierdza, że wyspy powinny podlegać jurysdykcji prefektury w Taipei, a nie prefektury Okinawy.24


Geograficznie wyspy leżą na części szelfu kontynentalnego Taiwanu, od Japonii są zaś oddzielone rowem oceanicznym, jednak według postanowień Konwencji o Prawie Morza z Montago Bay z 1982 r. z praw do szelfu kontynentalnego nie wynikają automatycznie prawa do wysp na nim się znajdujących.


25 lutego 1992 roku została przyjęta podczas 24. posiedzenia Stałego Komitetu Ogólnochińskiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych VII Kadencji Chińskiej Republiki Ludowej „Ustawa Chińskiej Republiki Ludowej o morzu terytorialnym i strefie przyległej”. Na mocy art. 2 tej ustawy wyspy Diaoyu są częścią terytorium lądowego Chińskiej Republiki Ludowej. Wyspy Diaoyu/Senkaku są więc traktowane jako integralna część terytorium ChRL, bez adnotacji, że są one przedmiotem sporu. Należy jednak pamiętać, że podobnie w tej ustawie potraktowane są m.in. wyspy Spratly i Paracele, których status również budzi wątpliwość.25 Ustawę tę należy więc interpretować raczej jako próbę stosowania metody faktów dokonanych, niż wyraz przeświadczenia władz ChRL, że wyspy te bezspornie przynależą do Chin.





4. Japońskie roszczenia do wysp Senkaku/Diaoyu


Japońskie roszczenia do wysp określanych jako Senkaku opierają się na stwierdzeniu, że przed 1895 r. wyspy te stanowiły terra nullius. Decyzja z 14 stycznia 1895 r. o ich inkorporacji nie miała więc związku z toczącymi się działaniami wojennymi. Odmowa wydzierżawienia wysp ze względu na ich „niepewny” status miała związek z przeprowadzanymi badaniami mającymi ustalić, czy wyspy te nie są częścią Chin. W ich wyniku stwierdzono, że wyspy te są „niezamieszkałe i nie ma śladów kontroli chińskiej nad nimi”26. Twierdzenie, iż zostały one przejęte na podstawie traktatu pokojowego z Shimonoseki nie znajduje potwierdzenia w tekście traktatu, ponieważ traktat nie nawiązuje do nich w żadnym języku.27 Nie są też one wymienione w Traktacie z San Francisco, ani w Deklaracji Poczdamskiej czy Kairskiej. Rząd Chin uczestniczył w konferencji w Kairze, miał więc pełną możliwość podniesienia kwestii tych wysp, czego nie uczynił.


Argumenty chińskie dotyczące historycznej przynależności tych wysp do Chin są odrzucane przez wielu japońskich autorów jako „nie spełniające standardów wymaganych przez prawo międzynarodowe w tym czasie”28. Nawet jeśli te roszczenia miałyby spełniać te standardy, faktem jest, że rząd Kuomintangu (Guomintang) mimo uczestnictwa na konferencji w Kairze w 1943 r., na której zdecydowano o konieczności zwrotu przez Japonię terytoriów zabranych Chinom, nie wysunął kwestii tych wysp. Nie są one bowiem wymienione w tekście deklaracji, a nie ulega wątpliwości, że ich dopisanie nie stanowiłoby żadnego problemu, gdyby tylko przedstawiciel Chin tego zażądał. Potwierdza to argument japoński, że wyspy te nie były zaliczane przez Chiny do terytoriów zabranych przez Japonię w wyniku imperialistycznej polityki. Taką interpretację potwierdzają de facto Stany Zjednoczone, mimo iż oficjalnie nie zajmują stanowiska w sporze. Wyspy Senkaku były bowiem wraz z Okinawą administrowane przez USA na mocy artykułu 3 Traktatu z San Francisco. W 1969 r. zostało zawarte porozumienie między USA a Japonią, na mocy którego terytoria te miały zostać zwrócone Japonii. 9 kwietnia 1971 r. Departament Stanu potwierdził ich zwrot Japonii29, co nastąpiło na mocy „Porozumienia pomiędzy Japonią a Stanami Zjednoczonymi Ameryki dotyczącego Wysp Ryukyu i Daito” z 17 czerwca 1971 r.30 Porozumienie weszło w życie 15 V 1972 r. Siły zbrojne Stanów Zjednoczonych nadal przeprowadzają w rejonie wysp Senkaku manewry wojskowe31.


Ani Republika Chińska na Tajwanie, ani Chińska Republika Ludowa nie zgłosiły sprzeciwu wobec tej sytuacji aż do czasu odkrycia zasobów ropy naftowej w 1969 r. Republika Chińska na Tajwanie pierwsza zgłosiła roszczenia do tych wysp 17 czerwca 1971r. 30 grudnia 1971 r. to samo uczyniła Chińska Republika Ludowa.32. Jest to o tyle znamienne, że jeszcze na mapach opublikowanych w Pekinie w 1966 r. nie ma wzmianki o wyspach Senkaku/Diaoyu, wynika też z nich, że wody o geograficznych koordynatach tych wysp leżą poza chińskimi wodami terytorialnymi.33 Wprawdzie znaczenie wysp Senkaku/Diaoyu było do czasu odkrycia w ich pobliżu zasobów ropy naftowej marginalne, co może wyjaśniać brak zainteresowania ich „odzyskaniem” przez Chiny, niemniej jednak z punktu widzenia prawa argumentowego jest to ważny argument podtrzymujący stanowisko japońskie, że Chiny nawet jeśli były w posiadaniu tych wysp przed rokiem 1895, to poprzez swoją bierną postawę zrzekły się praw do nich na rzecz Japonii.





5. Historia konfliktu po roku 1971


Już we wrześniu 1970 r. dziennikarze tajwańscy umieścili na wyspach flagę Republiki Chińskiej na Tajwanie oraz usypali z kamieni napis na cześć jej prezydenta Czang Kai-Szeka (Jiang Jieshi)34. Od tego momentu okręty marynarki japońskiej wielokrotnie usuwały chińskich rybaków z obszaru archipelagu. Do zaognienia sytuacji doszło w 1978 r., gdy prawicowa organizacja Nihon Seinensha (Federacja Młodzieży Japońskiej) zbudowała na największej wyspie latarnię morską, a następnie wywiesiła na niej japońską flagę. Wywołało to falę protestów organizacji chińskich na całym świecie. W tym samym roku, 8 kwietnia, doszło do znacznie poważniejszego incydentu. Na wody terytorialne wokół wysp Senkaku wpłynęła flotylla rybacka licząca ok. 200 jednostek. Według źródeł japońskich na łodziach znajdowały się karabiny maszynowe, a załogi były uzbrojone.35 Strona chińska zapewniała, że była to tylko pomyłka, najprawdopodobniej incydent był jednak zamierzony i miał na celu zbadanie siły reakcji strony japońskiej. W październiku 1978 r. sytuacja została załagodzona podpisaniem chińsko-japońskiego Traktatu o Pokoju i Przyjaźni.36 Obie strony zobowiązały się w nim do pokojowego rozstrzygnięcia sporu, jednak jego ostateczne rozstrzygnięcie odłożono na bliżej nieokreśloną przyszłość. Deng Xiaoping powiedział, że „Nasze pokolenie okazało się niedostatecznie mądre, aby znaleźć rozwiązanie tego problemu, pozostawmy go więc naszym następcom”37. Japonia próbowała zinterpretować tą wypowiedź jako uznanie przez ChRL jej faktycznej kontroli nad wyspami, podczas gdy było to tylko okresowe zamrożenie status quo.38 Wkrótce po podpisaniu traktatu Japonia wzmocniła siły patrolujące wody wokół wysp i wybudowała tam lądowisko dla helikopterów.39 Spór ponownie został zaogniony pod koniec lat 80-tych i na początku 90-tych. W 1988 r. ta sama organizacja Nihon Seinensha zbudowała ponownie latarnię morską na Uotsuri-jima40, zaś we wrześniu 1990 r. rząd Japonii wydał jej oficjalną zgodę na renowację latarni zbudowanej w 1978 r. Spowodowało to falę protestów, zaś mer tajwańskiego miasta Kaohsiung zorganizował wyprawę dwóch łodzi rybackich, które miały wylądować na wyspach z pochodnią olimpijską. W lipcu 1996 r. Nihon Seinensha zorganizowała kolejną ekspedycję, która zbudowała kolejną latarnię morską, tym razem na wyspie Kita Kojima. 5-metrowa, zasilana energią słoneczną latarnia została wkrótce zniszczona przez tajfun, ale grupa odbudowała ją już we wrześniu tego samego roku.41


W lutym 1992 r. została przyjęta ustawa o morzu terytorialnym ChRL, która uznawała wyspy Senkaku/Diaoyu za część terytorium ChRL. W czerwcu 1996 r. Japonia ustanowiła 200-milową strefę wyłączności ekonomicznej wobec wysp. Spowodowało to nasilenie działalności chińskich grup, które próbowały wylądować na wyspach. Do tragedii doszło 26 września 1996 r. Polityk z Hong Kongu, David Chan, utonął tego dnia gdy próbował dopłynąć do wyspy Uotsuri Shima po tym jak japońska straż wybrzeża zatrzymała jego statek.42 7 października 1996 r. grupa chińskich demonstrantów umieściła na wyspach flagi Republiki Chińskiej i ChRL, które niedługo potem zostały usunięte przez Japończyków43.


Do poważniejszego incydentu doszło w marcu 2004 roku. 24 marca siedmiu obywateli ChRL wylądowało na wyspach z zamiarem przebywania tam przez 3 dni. Zostali oni aresztowani przez japońską straż wybrzeża, co spotkało się ze stanowczym protestem Chińskiej Republiki Ludowej. Władze Japonii zrezygnowały więc z planu osądzenia sprawców za nielegalne przekroczenie granicy i deportowała ich do ChRL.44 Wcześniej, w styczniu 2004 r. japońska straż przybrzeżna ostrzelała dwie łodzie rybackie, udaremniając ich załogom lądowanie na wyspach.


W sierpniu 2003 r., po odrzuceniu przez Japonię chińskiej propozycji wspólnej eksploatacji zasobów ropy naftowej i gazu ziemnego wokół wysp Spratly, rząd chiński podpisał serię kontraktów z krajowymi i zagranicznymi kompaniami naftowymi, w tym z Royal Dutch/Stell i amerykańskim Unocal. Rząd japoński zażądał od rządu chińskiego szczegółowych współrzędnych geograficznych planowanych wierceń, uważając że działania te mogą naruszyć jej Wyłączną Strefę Ekonomiczną. Strona chińska odmówiła udzielenia tych informacji. 7 lipca 2004 r. Japonia wysłała statki rozpoznawcze na wody przybrzeżne wysp Diaoyu, celem poczynienia przygotowań do rozpoczęcia wydobycia gazu ziemnego. Następnego dnia wiceminister spraw zagranicznych ChRL Wang Yi złożył na ręce ambasadora Japonii w Pekinie oficjalny protest45. 9 października 2004 władze ChRL zaproponowały rozpoczęcie rozmów bilateralnych z Japonią celem rozgraniczenia stref ekonomicznych na Morzu Wschodniochińskim46. 26 października 2004 r. miało miejsce spotkanie Dyrektora Generalnego Biura ds. Azji i Oceanii Ministerstwa Spraw Zagranicznych Japonii Mitowi Yabunaki i przewodniczącego Agencji ds. Surowców Naturalnych i Energetyki Nobuyori Kodairy z dyrektorem generalnym Departamentu Spraw Azjatyckich Ministerstwa Spraw Zagranicznych ChRL Cui Tiankai, na którym poruszone kwestię demarkacji Wyłącznej Strefy Ekonomicznej. Strona chińska obstawała przy wytyczeniu tej linii od końca kontynentalnego szelfu, na co nie chciała się zgodzić strona japońska. Rozmowy zakończyły się fiaskiem.47 W opublikowanych w grudniu 2004 r. Wytycznych Narodowego Programu Obrony (National Defense Program Outline) Japonia uznała Chiny za potencjalne zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego. Wyspy Senkaku zostały zidentyfikowane jako potencjalna przyczyna konfliktu.48


Na początku lutego po raz kolejny pojawił się problem latarni morskiej zbudowanej przez organizację Nihon Seinensha. Japonia przejęła nad nią kontrolę, co zostało uznane za poważną prowokację przez ChRL. 15 lutego miała miejsce manifestacja przed ambasadą japońską w Pekinie, skierowana przeciwko „japońskiemu imperializmowi”.49 Przeciwko posunięciu Japonii zaprotestował także rząd Tajwanu.50


Zarówno gospodarka ChRL jak i Japonii jest uzależniona od zewnętrznych dostaw surowców energetycznych, zasoby ropy naftowej w pobliżu wysp Senkaku/Diaoyu mają więc wielkie znaczenie. Jednocześnie gospodarki obu państw czerpią wiele korzyści ze wzajemnych stosunków gospodarczych. W 2003 r. obrót handlowy między oboma państwami wynosił ok. 120 mld. dolarów. Jest to ważny czynnik zmniejszający ryzyko otwartego konfliktu japońsko-chińskiego.


Chociaż Stany Zjednoczone nie zabierają oficjalnie stanowiska w konflikcie, są one związane Traktatem Bezpieczeństwa Wzajemnego z Japonią z 1960 r. Odnosi się on do wszystkich terytoriów administrowanych przez Japonię, a więc także do wysp Senkaku. Ambasador USA w Japonii Thomas S. Foley stwierdził jednak w kwietniu 1989 r., że nie sądzi, aby wyspy Senkaku/Diaoyu miały stać się przedmiotem militarnego konfliktu, i w związku z tym nie ma sensu rozważać skutków ewentualnego zastosowania warunków traktatu51. Mimo ostatniego zaostrzenia sytuacji użycie siły zbrojnej przez którąś ze stron konfliktu jest mało prawdopodobne, niemniej jednak nierozwiązany konflikt o wyspy Senkaku/Diaoyu będzie rzucał cień na stosunki chińsko-japońskie. Ciągle aktualne jest stwierdzenie Deng Xiaopinga, iż współczesne pokolenie okazało się zbyt mało mądre, by spór ten rozwiązać52.


BIBLIOGRAFIA


Jan Rowiński, “Problem wysp Senkaku (Tiaoyi Lietao) w stosunkach chińsko-japońskich”, Warszawa 1982



Jan Rowiński, „Spory graniczne i konflikty terytorialne w Azji Wschodniej o progu XXI wieku”, w: red. K. Gawlikowski, „Azja Wschodnia na przełomie XX i XXI wieku. Stosunki międzynarodowe i gospodarcze”, Warszawa 2004



Linus Hagström, “Quiet Power: Japan’s China Policy in regard to the Pinnacle Islands”, http://www.sgir.org/conference2004/papers/Hagstrom%20-%20Quiet%20power.pdf


Kiyoshi Inoue, „Japanese Militarism & Diaoyutai (Senkaku) Istaln – A Japanese Historian’s View”, http://skycitygallery.com/japan/diaohist.html



Andrzej Halimarski, „Spór o Tajwan”, Warszawa 1986



„Ustawa Chińskiej Republiki Ludowej o morzu terytorialnym i strefie przyległej”, (w:) Edward Haliżak, „Spór o archipelagi na Morzu Południowochińskim – znaczenie dla międzynarodowego prawa morza i bezpieczeństwa w regionie”, (w: ) E. Haliżak, R. Kuźniar (red.), „Prawo, instytucje i polityka w procesie globalizacji.
Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi Simonidesowi”, Warszawa 2003, s. 194-197




The Ministry of Foreign Affairs of Japan, “The Basic View on the Sovereignty over the Senkaku Islands”, http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/senkaku/senkaku.html


Daniel Dzurek, „The Senkaku/Diaoyu Islands Dispute”, http://www-ibru.dur.ac.uk/docs/senkaku.html



Cheng-China Huang, „Diaoyu Islands Dispute”, http://www.american.edu/ted/ice/diaoyu.htm




„Senkaku Islands”, Wikipedia, http://en.wikipedia.org/wiki/Senkaku_Islands


Senkaku/Diaoyutai Islands”, GlobalSecurity.org, http://www.globalsecurity.org/military/world/war/senkaku.htm



“Senkaku Islands – disputed between Japan & China”, http://www.japan-101.com/geography/senkaku_islands.htm



”Senkaku/Diaoyu Island Dispute Threatens Amiability of Sino-Japanese Relations”, http://www.pinr.com/report.php?ac=view_printable&report_id=165&language_id=1




Akahata ,„Questions Related to the Senkaku Islands and Perspectives for Their Resolution”, http://www.jcp.or.jp/english/e-senkaku.html



Kosuke Takahashi, “
Gas and oil rivalry in the East China Sea”, http://www.atimes.com/atimes/Japan/FG27Dh03.html




John C.K. Daly, „Energy concerns and China’s unresolved territorial disputes”, http://www.asianresearch.org/articles/2437.html


Chietigj Bajpaee, „China fuels energy cold war”, http://www.atimes.com/atimes/China/GC02Ad07.html


„Tajwan protests Tiaoyutai takeover”, http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2005/02/11/2003222783

Ludwik Bazylow, ”Historia powszechna 1789-1918”, Warszawa 1986




1 Linus Hagström, “Quiet Power: Japan’s China Policy in regard to the Pinnacle Islands”, http://www.sgir.org/conference2004/papers/Hagstrom%20-%20Quiet%20power.pdf, s. 2


2 „Senkaku Islands”, Wikipedia, http://en.wikipedia.org/wiki/Senkaku_Islands


3 Daniel Dzurek, „The Senkaku/Diaoyu Islands Dispute”, http://www-ibru.dur.ac.uk/docs/senkaku.html oraz

J. Rowiński, „Spory graniczne i konflikty terytorialne w Azji Wschodniej o progu XXI wieku”, w: red.
K. Gawlikowski, „Azja Wschodnia na przełomie XX i XXI wieku. Stosunki międzynarodowe i gospodarcze”, Warszawa 2004, s. 128-129


4 J. Rowiński, “Problem wysp Senkaku (Tiaoyi Lietao) w stosunkach chińsko-japońskich”, Warszawa 1982, s. 6


5 „Senkaku Islands”, Wikipedia


6 J. Rowiński, “Problem…”, s. 12


7 Ibidem, s. 6


8 Cheng-China Huang, „Diaoyu Islands Dispute”, http://www.american.edu/ted/ice/diaoyu.htm


9 Kiyoshi Inoue, „Japanese Militarism & Diaoyutai (Senkaku) Istaln – A Japanese Historian’s View”, http://skycitygallery.com/japan/diaohist.html


10 "When crossing the sea, we can saw black [ocean] current underneath. The guide said, after passing this black current, they will leave the boundary of China. At this stage, we can see a series of islands that cannot be seen in the return trip.", tłum. własne, cyt. za: http://www.japan-101.com/geography/senkaku_islands.htm


11 Kiyoshi Inoue, „Japanese…”


12 Podbój Tajwanu rozpoczął się pod koniec XIII w. za panowania cesarza Shi Zu, por. A. Halimarski, „Spór o Tajwan”, Warszawa 1986


13“Senkaku Islands – disputed between Japan & China”,
http://www.japan-101.com/geography/senkaku_islands.htm


14 J. Rowiński, „Problem…”, s.10


15 Kiyoshi Inoue, „Japanese…”



17 Kiyoshi Inoue, „Japanese…”


18 ibidem


19 Ludwik Bazylow, ”Historia powszechna 1789-1918”, Warszawa 1986, s. 810


20 Kiyoshi Inoue, „Japanese…”


21 Linus Hagström, “Quiet Power…”, s. 11


22 ibidem, s. 9-10


23 Kiyoshi Inoue, „Japanese…”



25 „Ustawa Chińskiej Republiki Ludowej o morzu terytorialnym i strefie przyległej”, za: Edward Haliżak, „Spór o archipelagi na Morzu Południowochińskim – znaczenie dla międzynarodowego prawa morza i bezpieczeństwa w regionie”, (w: ) E. Haliżak, R. Kuźniar (red.), „Prawo, instytucje i polityka w procesie globalizacji. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi Simonidesowi”, Warszawa 2003, s. 194-197


26 za: The Ministry of Foreign Affairs of Japan, “The Basic View on the Sovereignty over the Senkaku Islands”, http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/senkaku/senkaku.html


27 Linus Hagström, “Quiet Power…”, s. 11


28 ibidem, s. 10


29 Senkaku/Diaoyutai Islands”, GlobalSecurity.org, http://www.globalsecurity.org/military/world/war/senkaku.htm



31 Akahata ,„Questions Related to the Senkaku Islands and Perspectives for Their Resolution”, http://www.jcp.or.jp/english/e-senkaku.html



33 Akahata, “Questions…”


34 J. Rowiński, “Problem…”, s. 14


35 J. Rowiński, „Problem…”, s. 30



37 J. Rowiński, „Spory graniczne…”, s. 130, za: „Mainichi Daily News” 26 X 1978


38 Ibidem


39 J. Rowiński, „Problem…”, s. 35






44 ”Senkaku/Diaoyu Island Dispute Threatens Amiability of Sino-Japanese Relations”, http://www.pinr.com/report.php?ac=view_printable&report_id=165&language_id=1


45 Kosuke Takahashi, “Gas and oil rivalry in the East China Sea”, http://www.atimes.com/atimes/Japan/FG27Dh03.html



47 John C.K. Daly, „Energy concerns and China’s unresolved territorial disputes”, http://www.asianresearch.org/articles/2437.html


48 Chietigj Bajpaee, „China fuels energy cold war”, http://www.atimes.com/atimes/China/GC02Ad07.html




51 ibidem


52 Wypowiedź cytowana na str. 8


12