Strona główna > historia najnowsza > Stosunki chińsko-radzieckie 1949-1969 z perspektywy chińskiej

Stosunki chińsko-radzieckie 1949-1969 z perspektywy chińskiej

2010-01-31

1 X 1949 Mao Zedong proklamował na placu Tienanmen powstanie Chińskiej Republiki Ludowej. Niedługo potem ChRL podpisała 14 II 1950 sojusz obronny z ZSRR. W tym samym roku oddziały chińskie stanęły po stronie Korei Północnej przeciwko koalicji państw bloku zachodniego pod przywództwem Stanów Zjednoczonych. Wielu zachodnich analityków postrzegało blok komunistyczny jako jednorodny i skonsolidowany przeciwko Zachodowi. Jednak między Chinami a Związkiem Radzieckim istniały zasadnicze sprzeczności interesów, które doprowadziły na przełomie lat 60-tych i 70-tych do otwartego konfliktu, z drugiej zaś strony ocieplenia stosunków Chińsko-Amerykańskich i nawiązania stosunków dyplomatycznych 1 I 1979.


Zawarcie sojuszu


Zasadnicze sprzeczności interesów ujawniły się jeszcze podczas II Wojny Światowej. Podczas konferencji w Jałcie Stalin zapewnił Związkowi Radzieckiemu dominującą pozycję w Azji. Postanowienia porozumienia podpisanego 11 II 1945 obejmowały zapewnienie status quo w Mongolii, której secesji wymuszonej przez Rosję carską w 1911 r. Chiny nie uznały, ustanowienie wspólnej chińsko-radzieckiej kontroli nad Dairenem (Port Arthur) oraz gwarantowały ZSRR szczególne prawa w Chinach. Stalin naciskał też Mao Zedonga na zawarcie porozumienia z Kuomintangowskim rządem Chiang Kai-Sheka1. To właśnie z rządem Chianga zawarł on 14 VIII 1945 (dzień kapitulacji Japonii) sojusz Chińsko-Radziecki o antyjapońskim charakterze2. Stwierdzał on, że w przypadku ataku Japonii na jedną z układających się stron, druga udzieli jej niezwłocznie wszelkiej wojskowej i innej pomocy, jaka będzie w jej mocy. W układzie tym strona chińska uznała status quo w Mongolii oraz rosyjską obecność w Dairenie. Tymczasem Armia Czerwona zajęła Mandżurię i północną część Korei, umacniając pozycję strategiczną ZSRR w regionie.


W interesie Związku Radzieckiego było istnienie słabych Chin, niezdolnych do prowadzenia aktywnej polityki w regionie. Dlatego Stalin mimo pomocy udzielanej Mao Zedongowi naciskał na niego, by zawarł on porozumienie z Chiang Kai-Shekiem i nie dążył do zjednoczenia Chin siłą. Podpisując układ z Chiangiem posłużył się on komunistami chińskimi jako instrumentem nacisku dla uzyskania jak najkorzystniejszych warunków dla siebie. Zignorował zalecenia Stalina i do końca września 1949 wyparł całkowicie wojska Kuomintangu z Chin kontynentalnych. Pod kontrolą nacjonalistów pozostały wyspy Taiwan, Hainan, Quemoy i szereg drobnych wysepek, z których stopniowo zmuszeni byli oni się wycofywać. Podczas wojny domowej ZSRR nie udzielił jednak bezpośredniej pomocy wojskowej komunistom – zjednoczenia dokonali oni własnymi siłami. Jednak ZSRR jako pierwszy uznał ChRL już dzień po oficjalnym ustanowieniu (2 X 1949).


Mimo bliskich związków z ZSRR i ideologii komunistycznej Mao nie chciał deklarować się po stronie żadnego z supermocarstw. Wprawdzie Stany Zjednoczone udzielały wsparcia Kuomintangowi na łączną sumę ponad 2 mld $3, to jednak już w grudniu 1949 r. Narodowa Rada Bezpieczeństwa (NSC – National Security Council) ogłosiła, że Amerykanie nie przeciwstawią się zbrojnie opanowaniu Tajwanu, zaś 5 stycznia 1950 prezydent Truman ogłosił tzw. “hands off policy”4. Sekretarz Stanu Dean Acheson był zdecydowanym przeciwnikiem konfrontacji z rządem ChRL twierdząc, że tradycyjna obawa przed rosyjskim ekspansjonizmem doprowadzi w ciągu 20 lat do zbliżenia ze Stanami Zjednoczonymi5.


Mao obawiał się jednak podjęcia bliższej współpracy z USA z uwagi na możliwą reakcję Stalina. Chiny były w tym okresie za słabe aby prowadzić niezależną politykę wobec mocarstw. W tej sytuacji Mao ogłosił tzw. “leaning-to-one-side policy” i rozpoczął przygotowania do podpisania układu sojuszniczego z ZSRR. W żadnym przypadku nie zamierzał on uczynić Chin satelitą Moskwy. Sojusz ten postrzegał on jako tymczasowy, mający służyć umocnieniu pozycji międzynarodowej Chin i jako pierwsze krok do stworzenia pozycji równoprawnej wobec supermocarstw. Pozycję Mao umacniało uznanie ChRL przez Wielką Brytanię. Wykorzystał on też neutralność USA wobec planów zajęcia Tajwanu do wywarcia presji na Stalina. Porozumienia podpisanego 14 II 1950 traktatu były dla Chin znacznie korzystniejsze w porównaniu z warunkami traktatu z 1945. Przede wszystkim traktat zawierał sformułowanie zasad wzajemnych stosunków: równość, wzajemność korzyści, wzajemne poszanowanie narodowej suwerenności i integralności terytorialnej oraz nieingerencję w wewnętrzne sprawy drugiej strony. Zapowiadał też wycofanie wojsk rosyjskich z Dairenu i kolei Changchun do końca 1952 r. (w traktacie z 1945 r. do końca 1975), zawierając jednak klauzulę o możliwości przedłużenia ich pobytu w wyniku renegocjacji, co nastąpiło w czasie wojny koreańskiej. ZSRR zobowiązywał się też do udzielenia Chinom pomocy gospodarczej, technicznej i finansowej6. Stalinowi udało się jednak przeforsować rozszerzenie casus belli, za który uznano “atak ze strony Japonii lub jakiegokolwiek państwa z nią sprzymierzonego”, co miało w kontekście ówczesnej sytuacji geopolitycznej i planów poparcia zamiarów Kim Ir Sena zjednoczenia Korei siłą przez ZSRR wydźwięk antyamerykański. Bardzo niekorzystne dla Chin było też tajne Dodatkowe Porozumienie, w którym Chiny zobowiązywały się nie udzielać obywatelom państw trzecich zgody na osiedlanie się ani prowadzenie jakiejkolwiek działalności gospodarczej na terenie Mandżurii i Xinjiangu7. Czyniło to de facto z północnych Chin strefę buforową Związku Radzieckiego.


Zjednoczenie Chin a sytuacja na półwyspie koreańskim


Priorytetem dla Mao Zedonga było dokończenie procesu zjednoczenia oraz umocnienie pozycji międzynarodowej Chin i przywrócenie im statusu mocarstwa. Armia ChRL stopniowo zdobywała drobne wyspy kontrolowane przez Kuomintang. Wprawdzie inwazja na Quemoy pod koniec października 1949 zakończyła się klęską ChRL, jednak koniec kwietnia 1950 przyniósł spektakularne zwycięstwo. W dniach 16-30 kwietnia 4-ta armia pod wodzą Lin Piao wylądowała na Hainanie i rozbiła armię nacjonalistów, biorąc do niewoli 100 tys. obrońców i zmuszając pozostałych do ewakuacji. 10 V Chiang Kai-Shek zarządził ewakuację wysp Chou Shan strzegących portu w Szanghaju i ujścia rzeki Jangcy, zaś ChRL rozpoczęła przygotowania do inwazji na Tajwan8. Wobec neutralnego stanowiska USA los Kuomintangu wydawał się być przesądzony.




Potencjalnym zagrożeniem dla chińskich planów był rozwój sytuacji na półwyspie koreańskim, tóry mógł doprowadzić do zbrojnego zaangażowania Stanów Zjednoczonych.


Jeszcze w trakcie II Wojny Światowej Stany Zjednoczone zawarły ze Związkiem Radzieckim porozumienie dotyczące podziału odpowiedzialności za wyzwolenie Korei spod okupacji japońskiej. Za linię podziału przyjęto 38 równoleżnik. Stany Zjednoczone zgodziły się na to porozumienie faktycznie wyznaczające strefy wpływów z obawy, że Armia Czerwona dzięki lepszej lokalizacji zajmie cały półwysep koreański zanim zdążą tam wylądować oddziały amerykańskie. Po kapitulacji Japonii rozpoczął się proces odbudowy Korei. W części południowej Amerykanie popierali rząd Syngmana Rhee, w części północnej natomiast Związek Radziecki popierał komunistów z Kim Ir Senem (Kim Il Sung) na czele. Przedstawiciele Korei Północnej zbojkotowali zarządzone przez ONZ na maj 1948 wybory do Zgromadzenia Narodowego, a następnie podważali ich wynik. W takich okolicznościach Korea Południowa proklamowała niepodległość 15 VIII 1948 jako Republika Korei (Republic of Korea, ROC), a Syngman Rhee, którego partia wygrała wybory, został jej prezydentem. W odpowiedzi rząd komunistycznej północy odciął dostawy prądu do części południowej, a następnie 9 IX 1948 proklamował powstanie Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej (The Democratic People’s Republic of Korea, DPRK), z Kim Ir Senem na czele. Kim Ir Sen wspierał partyzantkę komunistyczną na Południu, a wobec jej niepowodzeń w starciach z wojskami rządowymi w 1949 zaczął zabiegać u Stalina o zgodę na zjednoczenie Korei siłą.




Zjednoczenie Korei pod panowaniem komunistów leżało w interesie Stalina, rozszerzyłoby bowiem radziecką strefę bezpieczeństwa, stworzyło dogodny przyczółek do inwazji na Japonię i zmusiłoby USA do większego zaangażowania na Dalekim Wschodzie kosztem osłabienia pozycji w Europie. Z drugiej strony nie chciał ryzykować bezpośredniej konfrontacji ze Stanami Zjednoczonymi. Chciał natomiast, aby to Chiny zaangażowały się w konflikt. Dałoby to ZSRR wiele korzyści. Zjednoczenie Korei mogłoby się odbyć bez bezpośredniego zaangażowania wojskowego ZSRR, przenosząc jednocześnie odpowiedzialność za utrzymanie rządu Kim Ir Sena w razie amerykańskiej interwencji na Chiny, Stany Zjednoczone obawiałyby się rozszerzyć wojnę poza Koreę nie chcąc prowadzić wojny na dwa fronty z ChRL i ZSRR, w końcu zapobiegłoby to groźbie zbliżenia chińsko-amerykańskiego. Dlatego też Stalin uzależniał swoją zgodę od zgody Mao, wywierając jednocześnie na niego naciski, aby tej zgody udzielił.




Mao zdawał sobie doskonale sprawę, że wojna na półwyspie koreańskim może zmienić nastawienie Stanów Zjednoczonych do kwestii Tajwanu. Z drugiej strony nie mógł odmówić komunistom koreańskim prawa do zbrojnego zjednoczenia nie kwestionując swoich praw do zbrojnej interwencji na Tajwanie. Udzielił więc poparcia planom Kim Ir Sena, jednocześnie przyspieszając przygotowania do inwazji na Tajwan. Mógł przy tym tylko starać się opóźnić wybuch wojny i mieć nadzieję że w odpowiedzi Stany Zjednoczone nie udzielą poparcia Kuomintangowi.


Stalin naciskał na przyspieszenie przygotowań do ataku. Według niektórych źródeł jego termin został początkowo ustalony na maj, jednak musiał być przełożony, gdyż Chiny zwlekały ze zwrotem 2 dywizji koreańskich9, które wcześniej pomagały Ludowej Armii Wyzwoleńczej (People’s Liberation Army – PLA) w walce z Kuomintangiem.




25 VI 1950 nastąpił atak wojsk Korei Północnej na Koreę Południową. Jeszcze tego samego dnia prezydent Truman zwołał doradców politycznych i wojskowych w Blair House w Waszyngtonie. Postrzegał on wybuch wojny koreańskiej jako pierwszy krok międzynarodowego komunizmu do opanowania nie tylko Korei, ale także Japonii, Azji Południowo-Wschodniej i okupowanej prze Amerykanów Okinawy. Generał Douglas MacArthur ostrzegał, że zajęcie Tajwanu ma dla komunistów strategiczne znaczenie w realizacji tych zamiarów. W tej sytuacji Truman zrezygnował z “hands-off policy” i wysłał 27 VI 7-mą Flotę do Cieśniny Tajwańskiej, aby uniemożliwić zdobycie Tajwanu przez komunistów. Nie zdawał on sobie jeszcze w pełni sprawy z konsekwencji tego posunięcia10. Zniweczyło ono szanse na zjednoczenie Chin, co miało wielkie znaczenie prestiżowe, i było postrzegane jako zdecydowanie wrogi krok i interwencję USA w wojnę domową przeciwko rządowi Mao Zedonga. Wpłynęło też na sposób, w jaki rząd chiński interpretował dalsze posunięcia Amerykanów. W ten sposób Stalin osiągnął swój cel – zmuszenie Chin ludowych do opowiedzenia się przeciwko Stanom Zjednoczonym.


Stanowisko Chin podczas wojny koreańskiej


25 VI 1950 r. (niedziela) o godz. 4 rano armia północnokoreańska licząca 150-200 tys. żołnierzy zorganizowanych w 12 dywizji wyposażonych w radzieckie uzbrojenie zaatakowała liczące niespełna 100 tys. żołnierzy słabo uzbrojone wojska Korei Południowej. Jeszcze tego samego dnia zwołane zostało nadzwyczajne posiedzenie Rady Bezpieczeństwa ONZ na którym wobec braku przedstawiciela Związku Radzieckiego (bojkotował obrady, powrócił dopiero 1 VIII) oraz Chin Ludowych (Chiny reprezentował do 23 IX 1971 rząd Kuomintangu) bez problemu przeforsowano rezolucję potępiającą Koreę Północną jako agresora i powołującą siły międzynarodowe pod przywództwem Stanów Zjednoczonych które miały przywrócić status quo11. Oddziały amerykańskie stacjonujące w Korei Południowej były za słabe aby przeciwstawić się pochodowi wojsk północnokoreańskich które opanowały prawie cały półwysep z wyjątkiem Pusanu. Po przybyciu nowych oddziałów amerykańskich i wojsk sojuszniczych gen. MacArthur przeprowadził 15 IX 1950 udany desant w Inchon, który odciążył oblężenie Pusanu i umożliwił wojskom ONZ przejście do kontrofensywy. Na początku października siły Narodów Zjednoczonych przekroczyły 38 równoleżnik i zaczęły zbliżać się do granicy chińsko-koreańskiej na rzece Yalu. Rządowi Korei Północnej groziło całkowite zniszczenie.




Losom wojny koreańskiej przyglądały się z niepokojem Chiny Ludowe. Wysłanie 7-mej floty USA do Cieśniny Tajwańskiej spotkało się z natychmiastową i ostrą reakcją. W swoim wystąpieniu Mao stwierdził że Stany Zjednoczone złamały swoje wcześniejsze zapewnienia o nieingerencji w sprawę Tajwanu oraz odsłoniły swoją “imperialistyczną naturę”. Zhou En-Lai nazwał je “agresją na terytorium chińskie” oraz podkreślił iż “fakt że Tajwan jest częścią Chin pozostanie niezmieniony przez wieki”12. Jednocześnie armia chińska przygotowana do inwazji na Tajwan została przemieszczona na północ, zajmując lokalizację dogodną zarówno do interwencji w Korei, jak też powrotu do wcześniejszych pozycji w przypadku wycofania Stanów Zjednoczonych.



Po 15 IX, gdy wojska ONZ przeszły do kontrofensywy i zaczęły wypierać armię północnokoreańską w stronę 38-go równoleżnika Mao uznał, że zagrożone jest bezpieczeństwo Chin i rozpoczął koncentrację swoich wojsk w pobliżu rzeki Yalu. Jednocześnie Stalin wzywał Chiny do udzielenia pomocy zbrojnej Kim Ir Senowi obiecując wsparcie lotnicze oraz bezpośrednie zaangażowanie militarne w przypadku klęski oddziałów chińskich. Mao jednak grał na zwłokę, gdyż nie był przekonany obietnicami Stalina. Zaraz po lądowaniu w Inchon rząd pekiński ostrzegał w przekazach radiowych Stany Zjednoczone przed wkroczeniem na terytorium Korei Północnej, uważając obecność wojsk USA w pobliżu granicznej rzeki Yalu za bezpośrednie zagrożenie bezpieczeństwa Chin Ludowych. Wkrótce po przekroczeniu przez oddziały południowokoreańskie 38-go równoleżnika, 2 X 1950 Zhou Enlai przekazał za pośrednictwem ambasadora Indii w Chinach rządowi amerykańskiemu ostrzeżenie, że rząd chiński nie będzie tolerował obecności oddziałów amerykańskich na terytorium Korei Północnej i w przypadku przekroczenia przez nie 38-go równoleżnika Chiny zostaną zmuszone do interwencji. Harry Truman odrzucił je jako próbę szantażu13. Mimo ponowienia ostrzeżenia 38-my równoleżnik został przekroczony przez Amerykanów 8-go października. Mao uznał, że w tej sytuacji interwencja Chin jest nieodzowna. Przeświadczony o tym, że Chiny będą zmuszone interweniować, Stalin wycofał swoją obietnicę wsparcia lotniczego, podwyższając koszt wojny. Był on gotów poświęcić rząd Kim Ir Sena i zezwolić na obecność Amerykanów na północy półwyspu koreańskiego niż zaryzykować wojnę, do której nie czuł się jeszcze wystarczająco przygotowany14. Dla Mao była to sytuacja nie do zaakceptowania. Pierwsze oddziały Armii Ochotników Ludowych (People’s Volunteers Army – PVC) przekroczyły rzekę Yalu w nocy 16-go października. 18 X Mao wydał ostateczny rozkaz i 19 X 1950 r. 30 dywizji PVC pod dowództwem marszałka Peng Dehuaia zorganizowanych w 13-tą i 9-tą grupę armii liczących łącznie ok. 270 tys. ludzi przekroczyły granicę chińsko-koreańską15. Wojna wkroczyła w nową fazę.




Oddziały chińskie górowały nad przeciwnikiem nie przewagą liczebną ani uzbrojeniem (były to lekko uzbrojone oddziały piechoty) lecz wyszkoleniem i taktyką. Stopniowo wypierały siły ONZ z Korei Północnej za 38-my równoleżnik, zaś na początku stycznia 1951 zajęły Seul. Wobec dalszych sukcesów PVA gen. MacArthur zażądał zgody na użycie broni atomowej, wchodząc tym samym w konflikt z dowództwem. Już wcześniej jego posunięcia wzbudzały kontrowersje u sojuszników Stanów Zjednoczonych. Tym razem doprowadziło to do jego dymisji 11 kwietnia 1951. Jednocześnie ofensywa PVA została zahamowana i Peng Dehuai wobec ciężkich strat zarządził odwrót. W czerwcu 1951 linia demarkacyjna przebiegała w okolicach 38-go równoleżnika a wojna przybrała charakter defensywny.


Wojna koreańska a stosunki chińsko-radzieckie


Decyzja o interwencji Stanów Zjednoczonych w Cieśninie Tajwańskiej będąca skutkiem niezrozumienia rzeczywistych intencji Chin i fałszywego poczucia jedności bloku komunistycznego spowodowała drastyczne pogorszenie stosunków chińsko-amerykańskich i zbliżenie Chin Ludowych do Związku Radzieckiego. Mao odebrał intencje Stanów Zjednoczonych jako zdecydowanie wrogie wobec Chin, a ich wkroczenie na terytorium Korei Północnej jako przygotowanie do potencjalnego ataku na ChRL. Interwencja Armii Ochotników Ludowych mająca na celu zepchnięcie sił amerykańskich na południe od 38-go równoleżnika doprowadziła do największego w historii zaostrzenia w stosunkach chińsko-amerykańskich. 1 lutego 1951 na wniosek USA Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło rezolucję uznającą ChRL za agresora, a gen. Douglas MacArthur nawoływał do zrzucenia bomb atomowych na Mandżurię. W rywalizacji międzyblokowej Chiny stanęły po stronie Związku Radzieckiego. W 1951 podpisały z nim tajny układ, na mocy którego w zamian za dostawy rud uranu otrzymywały pomoc w rozwoju własnego programu atomowego. W 1952 podpisano porozumienie przedłużające rosyjską obecność wojskową w porcie w Dairenie. Znaczne różnice interesów ujawniły się natomiast w negocjacjach dotyczących zawieszenia broni. Chiny z poparciem Korei Północnej uzależniały rozpoczęcie rozmów od spełnienia 3 warunków: (1) wycofania obcych sił zbrojnych z półwyspu koreańskiego, (2) zgody na przyłączenie Tajwanu do Chin oraz (3) zajęcia przez przedstawiciela Chińskiej Republiki Ludowej należnego mu miejsca w Organizacji Narodów Zjednoczonych, zajmowanego wtenczas przez przedstawiciela Kuomintangu. Jednak ambasador ZSRR Jakob Malik nie wspomniał żadnego z tych warunków w przemówieniu radiowym 23 czerwca 1951 r. w Nowym Jorku, w którym przedstawił gotowość ZSRR do rozpoczęcia rozmów. Mimo wielokrotnych próśb ze strony Chin i Korei Północnej ZSRR odmawiał też udzielenia nowych dostaw i użycia radzieckiej floty by przeciwstawić się Stanom Zjednoczonym. Układ rozbrojeniowy z Panmundżon z 27 lipca 1953 r. nie uwzględniał chińskich warunków. Politycznie Chiny straciły najwięcej podczas gdy Związek Radziecki umocnił swoją pozycję względem Stanów Zjednoczonych.


Stosunki chińsko-radzieckie od wojny koreańskiej do 1960 roku


Bezpośrednio po wojnie koreańskiej nastąpiło dalsze zbliżenie chińsko-radzieckie. Wprawdzie Malenkow, a następnie Chruszczow nie uznali roszczeń Mao Zedonga do przewodzenia światowemu ruchowi rewolucyjnemu po śmierci Stalina, nie wpłynęło to jednak w znacznym stopniu na wzajemne relacje. Jeszcze w 1953 r. Chiny zawarły z ZSRR serię porozumień o transferze technologii, które m.in. zapoczątkowały prace nad konstrukcją broni nuklearnej16. W 1954 r. podczas wizyty Chruszczowa w Chinach zawarte zostało porozumienie o zwrocie Dairenu Chinom oraz o bliższej współpracy ekonomicznej. Chiny wspólnie z ZSRR uczestniczyły też wspólnie w odbudowie Korei Północnej, udzielając jej kredytów na łączną sumę 450 mln $ wg oficjalnego kursu ($250 mln ZSRR, $200mln Chiny)17. Chiny uzyskały też status obserwatora w utworzonym 14 V 1955 r. Pakcie Warszawskim. W porozumieniu zawartym w połowie paździenika 1957 r. Związek Radziecki zobowiązywał się udzielić Chinom pomocy technicznej w rozwoju programu nuklearnego i konstrukcji broni atomowej, dostarczyć próbną bombę, a także rakiety ziemia-ziemia i ziemia-powietrze.


Jednocześnie Chiny dążyły do zbudowania niezależnej pozycji mocarstwowej. Ważnym krokiem w kierunku międzynarodowego uznania ich statusu mocarstwa regionalnego w Azji był udział w konferencji genewskiej w sprawie Indochin 26 IV – 21 VII 1954. Wyrazem dążenia do mocarstwowości globalnej był chiński program nuklearny i prace nad konstrukcją bomby atomowej podjęte w 1955 r. i prowadzone z pomocą Związku Radzieckiego. Jednocześnie przeprowadzano industrializację, w której udział mieli eksperci ze Związku Radzieckiego. Pomoc ZSRR była jednak znacznie mniejsza od tej udzielonej państwom Europy Wschodniej, modernizacja Chin odbyła się więc przede wszystkim ich własnymi siłami. Realizowano model sowiecki z lat 30-tych: maksymalna centralizacja, kult jednostki, współzawodnictwo w przekraczaniu norm produkcyjnych połączony z typowo chińską koncepcją komun produkcyjnych jako niezależnych jednostek gospodarczych18. Sukces pierwszego planu pięcioletniego utwierdził przywódców chińskich w przekonaniu o słuszności własnych koncepcji gospodarczych, i sprawił, że zainicjowali oni program “Wielkiego Skoku Naprzód”, dzięki któremu Chiny miały dogonić państwa kapitalistyczne. Całe społeczeństwo zostało zmobilizowane do produkcji stali, kosztem zaniedbania innych zajęć. Skutkiem był chaos gospodarczy i głód, który pochłonął w ciągu 3 lat ponad 30 mln. Istnień ludzkich19.




Jednocześnie od 1956 r. zaczęły stopniowo pogarszać się stosunki chińsko- radzieckie. Na początku konflikty miały charakter personalny. Na pierwszym posiedzeniu Paktu Warszawskiego obserwator chiński Nie Rongjen skrytykował politykę ZSRR w Europie domagając się działań na rzecz odprężenia i pojednania Niemiec Zachodnich ze Wschodnimi. Sprzeciw chiński zaważył też na decyzji ZSRR o nieinterwencji w Polsce i deklaracji moskiewskiej z 30 X 1956 o oparciu stosunków z sojusznikami na zasadach równości i wzajemnego szacunku20. Jednak referat Chruszczowa wygłoszony 23 lutego 1956 na 20-tym Kongresie KPZR atakujący kult jednostki i jego nadużycia spotkał się z wrogim przyjęciem przez Mao Zedonga, który od tej pory zarzucał przywódcom radzieckim zdradę ideałów rewolucyjnych. Skrytykował też przywrócenie stosunków dyplomatycznych z Jugosławią, zerwanych przez Stalina w 1947 roku21. Mao po umieszczeniu przez Związek Radziecki pierwszego obiektu na orbicie 4 X 1957, co było równoznaczne z możliwością zaatakowania przy użyciu rakiet z głowicami atomowymi dowolnego punktu na Ziemi stwierdził, że “Wiatr wschodni przezwyciężył wiatr zachodni” i określił politykę Chruszczowa jako “niewystarczająco militarną”. Wezwał przywódców radzieckich do zaostrzenia polityki i prowadzenia rozmów z Zachodem z pozycji siły nazywając Stany Zjednoczone “papierowym tygrysem”22. Wypowiadając się o wojnie atomowej na kongresie partii komunistycznych w Moskwie w listopadzie 1957 Mao stwierdził, nawiązując do wcześniejszej wypowiedzi Malenkowa ze stycznia 1955 r. że nie należy jej się obawiać, gdyż w najgorszym przypadku połowa ludzkości zginie, lecz razem z nią zginie system kapitalistyczny, zaś druga połowa ludzkości będzie żyć w świecie wyłącznie socjalistycznym, a z czasem jej liczebność wróci do stanu poprzedniego23. Tak konfrontacyjny ton wypowiedzi zaszokował wszystkich zgromadzonych włącznie z Chruszczowem, który dążył do pojednania z Zachodem, gdyż dalsza izolacja ekonomiczna była przeszkodą dla rozwoju gospodarczego Związku Radzieckiego24. Do porozumienia nie doszło też w czasie wizyty Chruszczowa w Pekinie pod koniec lipca 1958 roku, gdzie Mao przekonywał go o przewadze strategicznej jaką państwa socjalistyczne mają dzięki przewadze w liczbie ludności. Chruszczow określił jego poglądy jako “dziecinne” i nie odpowiadające realiom wieku rakiet i broni atomowej25, nie mogąc zaakceptować tak daleko posuniętego nieliczenia się ze stratami ludzkimi.


Chruszczow zaniepokojony był też chaosem jaki spowodował w Chinach program “Wielkiego Skoku Naprzód”. 20 czerwca 1959 ZSRR odmówił dalszego udzielania pomocy w prowadzeniu chińskiego programu atomowego, nie wywiązując się z zaciągniętego w 1957 r. zobowiązania dostarczenia Chinom bomby atomowej wraz z pełną dokumentacją26. Uzasadniał to tym, że dalsza współpraca zagrażałaby wspólnym wysiłkom państw socjalistycznych na rzecz pokoju i odprężenia27. Całkowite wycofanie doradców radzieckich nastąpiło w sierpniu 1960 roku.


Podczas rozmów z prezydentem USA Dwightem Eisenhowerem we wrześniu 1959 w Camp David Chruszczow zgodził się też na jednostronną redukcję sił konwencjonalnych, krok, któremu Chiny były zdecydowanie przeciwne28, oraz zapewnił, że nie poprze Chińskiej Republiki Ludowej w sporze granicznym z Indiami, krajem przyjaznym względem Związku Radzieckiego29. W czerwcu 1960 r. na trzecim kongresie Rumuńskiej Partii Komunistycznej doszło do bezpośredniej konfrontacji Chruszczowa z przedstawicielem Chin Peng Zhenem. Chruszczow nazwał Mao nacjonalistą i awanturnikiem. Chińczycy odpowiedzieli nazywając go “rewizjonistą” i krytykując jego “patriarchalne i tyrańskie zachowanie”30. Był to faktyczny kres sojuszu chińsko-radzieckiego trwającego od 1950 roku. Chiny wkroczyły w okres izolacji i wrogich stosunków z dwoma supermocarstwami.


Stanowisko Chin wobec Związku Radzieckiego w latach 60-tych


W konsekwencji rywalizacji chińsko-radzieckiej, która ujawniła się na Kongresie Rumuńskiej Partii Komunistycznej w Bukareszcie w czerwcu 1960 r., na Moskiewskim Konwencie 81 Partii Komunistycznych w listopadzie 1960 r. i na 23-cim Kongresie KPZR nastąpił rozłam w bloku komunistycznym. Większość państw socjalistycznych opowiedziała się po stronie Związku Radzieckiego. Po stronie Chin opowiedziała się jedynie Albania i Korea Północna, która również była zwolenniczką zaostrzenia kursu wobec zachodu31. ChRL dostarczała tym krajom pomocy wojskowej, aby podtrzymywać ich niezależny od Moskwy kurs polityczny, zainicjowała też zbliżenie z regionalnym rywalem ZSRR, Pakistanem, mimo że ideologicznie ten kraj miał niewiele wspólnego z Maoizmem32. Po kryzysie kubańskim 15-28 X 1962 Chiny otwarcie skrytykowały radziecki “kapitulacjonizm”33. Ich stanowisko poparła Korea Północna34. Chruszczow w odpowiedzi nazwał chińską politykę nieodpowiedzialną, która mogłaby doprowadzić do wybuchu wojny światowej. ZSRR poparł też otwarcie Indie w ich konflikcie granicznym z Chinami w 1962 roku35. Delegatowi Korei Północnej odmówiono natomiast prawa głosu podczas 6-go Kongresu SED w styczniu 1963 r., co zostało uznane za wymuszony przez Rosjan odwet za poparcie chińskiej krytyki36. Dalsze zaostrzenie konfliktu miało miejsce w połowie 1963 roku. 14 lipca Prawda opublikowała chińską krytykę polityki Chruszczowa, na który odpowiedziano “Listem Otwartym KPZR”. Wkrótce potem, 5 sierpnia 1963 r. w Moskwie ZSRR podpisał z USA i Wielką Brytanią Układ o Częściowym Zakazie Prób Nuklearnych, co zostało uznane przez Chiny za spisek mocarstw skierowany przeciwko ich nuklearnym aspiracjom37. Chiny mimo wycofania radzieckich ekspertów przeprowadziły jednak pierwszą udaną detonację 25-kilotonowej bomby atomowej 16 października 1964 roku. Niespełna trzy lata później, 17 lipca 1967 dokonały pierwszej detonacji bomby termojądrowej38. Umocniło to znacznie ich pozycję międzynarodową.


Po obaleniu Chruszczowa 14 X 1964 na rozmowy z nowymi przywódcami ZSRR Leonidem Breżniewem i Aleksiejem Kosyginem udał się do Moskwy premier Chin Zhou Enlai. Misja ta nie doprowadziła jednak do porozumienia i rozpoczęła się nowa wojna na słowa39. Kontakty pomiędzy oboma państwami zostały zamrożone, nie licząc tylko pomocy radzieckiej dla komunistów wietnamskich, dostarczanej przez terytorium Chin. W czasie rewolucji kulturalnej, rozpoczętej w 1966 roku, Chiny znów pogrążyły się w chaosie, a stosunki ze Związkiem Radzieckim uległy dalszemu zaognieniu. W styczniu 1967 r. Czerwonogwardziści oblegali ambasadę radziecką w Pekinie, a rząd chiński zaczął kwestionować legalność traktatu granicznego zawartego z Rosją w 1860 roku. W 1968 r. ZSRR rozpoczął koncentrację wojsk na granicy z chińską prowincją Xinjiang, w której istniało ciągłe zagrożenie wybuchem powstania mniejszości Turkmeńskiej. Punkt kulminacyjny nastąpił w marcu 1969 roku, kiedy doszło do starć zbrojnych o wyspę Zhenbao na rzece Ussuri40.


Zakończenie


Kwiecień 1969 roku przyniósł koniec “Kulturalnej Rewolucji” w Chinach. Wpłynęło to na znaczne uspokojenie sytuacji. We wrześniu Aleksiej Kosygin odbył tajne rozmowy z Zhou Enlaiem w Pekinie. W następnym miesiącu rozpoczęły się negocjacje dotyczące kwestii granicznych w których wprawdzie nie osiągnięto porozumienia, ale jasne stało się, że żadna ze stron nie chce wojny. Jednocześnie Mao zrozumiał, że dalsza walka na dwa fronty nie jest możliwa i wyraził gotowość do rozmów ze Stanami Zjednoczonymi. W lipcu 1971 r. doradca prezydenta Nixona d/s bezpieczeństwa Henry Kissinger odbył tajną podróż do Pekinu. W jej wyniku przedstawiciel Chińskiej Republiki Ludowej zajął miejsce w Radzie Bezpieczeństwa i innych organach ONZ, dotychczas obsadzone przez przedstawiciela Republiki Chińskiej na Tajwanie, a w dniach 22-28 lutego 1972 odbyła się oficjalna wizyta Richarda Nixona w Chinach. Zakończyła się ona Komunikatem Szanghajskim, w którym obie strony wyraziły zainteresowanie dalszą normalizacją stosunków i zmniejszaniem zagrożenia wybuchu konfliktu zbrojnego. Obie strony zobowiązały się nie dążyć do hegemonii w regionie Azji i Pacyfiku oraz przeciwstawiać się wszelkim hegemonistycznym dążeniom innych państw, co było skierowane przeciwko Związkowi Radzieckiemu, a także nie zawierać z jakichkolwiek porozumień skierowanych przeciwko drugiej stronie41. W kwestii Tajwanu Stany Zjednoczone uznały, że jest on częścią Chin, uznały także legitymację rządu ChRL, nie wycofały jednak swojej pomocy dla Tajwanu.


Podsumowanie


Kilka miesięcy po swoim powstaniu, 14 lutego 1950 roku Chińska Republika Ludowa podpisała traktat sojuszniczy ze Związkiem Radzieckim i wzięła udział w wojnie koreańskiej walcząc po stronie Korei Północnej z wojskami ONZ pod przywództwem Stanów Zjednoczonych. Jednak po wycofaniu się ZSRR z obietnic dostarczenia Chinom bomby atomowej wraz z dokumentacją w czerwcu 1959 r. dotychczasowa przyjaźń przekształciła się w wrogość. Początkowo przejawiająca się w ideologicznej wojnie na słowa, w marcu 1969 roku o mało nie przerodziła się w otwarty konflikt zbrojny. Dwa lata później Chiny dokonały kolejnego zwrotu politycznego i rozpoczęły proces normalizacji stosunków ze Stanami Zjednoczonymi, zakończony nawiązaniem stosunków dyplomatycznych 1 marca 1979 roku. Ocieplenie stosunków ze Stanami Zjednoczonymi nie wpłynęło jednak na zmianę linii ideologicznej Chin. Do śmierci Mao funkcjonował kult jednostki. Chiny popierały też skrajny ideologicznie ruch Czerwonych Khmerów, oraz podjęły “ekspedycję karną” przeciwko Wietnamowi który obalił popierany prze nie zbrodniczy reżim Pol Pota. Niezmiennym priorytetem polityki Chin było przez te lata, i jest do tej pory, uzyskanie przez Chiny statusu mocarstwa globalnego i przezwyciężenie tkwiących głęboko w świadomości kompleksów wynikających z historycznych doświadczeń obcej dominacji42. Dlatego tak wielkie znaczenie przywiązywały Chiny do programu atomowego, zakończonego sukcesem w 1964 roku. Mao zdawał sobie zresztą sprawę już w roku 1950 z tymczasowego charakteru sojuszu ze Związkiem Radzieckim. Ekspansjonizm i zaborczość północnego sąsiada musiały w końcu doprowadzić do konfliktu z ambicjami mocarstwowymi Chin. Spór o granicę na rzece Ussuri miał też uwarunkowania historyczne – Rosja narzuciła Chinom traktat graniczny wykorzystując ich wewnętrzną słabość. Warto w tym kontekście pamiętać, że w stosunki chińsko-amerykańskie pozbawione są podobnych zaszłości historycznych.


Bibliografia


Źródła drukowane:


Sergei N. Goncharov, John W. Lewis, Xue Litai, Uncertain Partners. Stalin, Mao, and the Korean War, Stanford University Press, Stanford, 1993


Kim Hakjoon, Korea’s relations with her neighbours in a changing world, Hollym International Corp., New Jersey, 1993


red. Karin Tomala, Chiny. Przemiany państwa i społeczeństwa w okresie reform 1978-2000, TRIO, Warszawa 2001


Źródła intenetowe:


Wikipedia, Sino-Soviet Split, http://en2.wikipedia.org/wiki/Sino-Soviet_split


Korean War FAQ, [URL – http://centurychina.com/history/krwarfaq.html%5D


China, the Warsaw Pact and Sino-Soviet relations under Khrushchev, Vojtech Mastny,
[URL – http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_11/texts/Intro_VM.pdf%5D


China Nuclear Forces Guide, Federation of Americas Scientists FAS,
[URL – http://www.fas.org/nuke/guide/china/nuke/index.html%5D


Statement by Secretary of State Dean Acheson, August 5, 1949, Intenet Modern History Sourcebook, [URL – http://www.fordham.edu/halsall/mod/1949-acheson-china.html%5D


Invasion patrol: the Seventh Fleet in Chinese Waters, dr Edward J. Marolda,
[URL – http://www.history.navy.mil/colloquia/cch3c.htm%5D


Joint U.S. – China Communique, February 27, 1972,
[URL – http://edition.cnn.com/SPECIALS/cold.war/episodes/15/documents/us.china/%5D


“Consensual knowledge” and the management of nucleat relationships, David Holloway, prepared for KNEXUS Symposium, 2000, [URL – http://iis.stanford.edu/docs/knexus/DavidHolloway.pdf%5D




[URL – http://www.ku.edu/carrie/archives/korean-war-l/2003/03/msg00041.html%5D




Into the Missile Age: Flexible Responce, China, the Berlin Crisis, Branislav L. Slantchev,
[URL – http://www.polisci.ucsd.edu/~bslantch/courses/nss/lectures/flexible-response.pdf%5D





China’s Arm Sales: Motivations and Implications, Daniel L. Byman, Roger Cliff, 1999 RAND Corp., [URL – http://www.rand.org/publications/MR/MR1119/%5D





1Uncertain Partners. Stalin, Mao, and the Korean War, Sergei N. Goncharov, John W. Lewis, Xue Litai, Stanford University Press, 1993, s. 2


2Ibidem, s. 5


3Statement by Secretary of State Dean Acheson, August 5, 1949, cyt. za Intenet Modern History Sourcebook, http://www.fordham.edu/halsall/mod/1949-acheson-china.html


4Invasion patrol: the Seventh Fleet in Chinese Waters, dr Edward J. Marolda, http://www.history.navy.mil/colloquia/cch3c.htm


5Ibidem


6Uncertain Partners…, s. 116-117


7Ibidem, s. 121-122


8Invasion Patrol…., http://www.history.navy.mil



10Invasion Patrol…, http://www.history.navy.mil


11Uncertain Partners…, 1993, s. 161


12Invasion Patrol…, http://www.history.navy.mil



14Uncertain Partners…, 1993, s. 215-216


15Koren War FAQ…


16Federation of Americas Scientists FAS, China Nuclear Forces Guide, http://www.fas.org/nuke/guide/china/nuke/index.html


17Korea’s relations with her neighbours in the changing world, Kim Hakjoon, Hollym International Corp., New Jersey, 1993, s. 487


18Stalinism: It’s Origin and Future. Andy Blunden 1993 http://home.mira.net/~andy/bs/bs3-1.htm


19ibidem


20China, the Warsaw Pact and Sino-Soviet relations under Khrushchev, Vojtech Mastny, http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_11/texts/Intro_VM.pdf




23David Holloway, KNEXUS Sybposium 2002, http://iis.stanford.edu/docs/knexus/DavidHolloway.pdf, s. 11


24Stalinism… home.mira.net


25David Holloway, KNEXUS…., s. 12


26FAS, China Nuclear Forces Guide…


27China…, V. Mastny


28Ibidem


29Wikipedia, Sino-Soviet Split…


30Ibidem


31Korea’s relations…, s. 491


32China’s Arm Sales: Motivations and Implications, Daniel L. Byman, Roger Cliff, 1999 RAND Corp.,http://www.rand.org/publications/MR/MR1119/, s. 3


33Wikipedia, Sino-Soviet Split…


34Korea’s relations…, 1993, s. 491


35Wikipedia, Sino-Soviet Split…


36Korea’s relations…, s. 491


37China…, V. Mastny, s. 6


38FAS, China Nuclear Forces Guide…


39Wikipedia, Sino-Soviet Split…


40Ibidem


41Joint U.S. – China Communique, February 27, 1972, za CNN, http://edition.cnn.com/SPECIALS/cold.war/episodes/15/documents/us.china/


42Edward Haliżak, Polityka zagraniczna ChRL: Uwarunkowania decyzyjne i wizje rzeczywistości międzynarodowej, w: Chiny. Przemiany państwa i społeczeństwa w okresie reform 1978-2000 pod red. Karin Tomala, TRIO, Warszawa 2001


13


Advertisements
%d blogerów lubi to: